เมืองชั้นในและสองฝั่งคลองบางลำพู-โอ่งอ่าง: กำแพงเมือง ป้อม สะพาน และย่านวังหน้า (๖)
ชุดบทความประวัติศาสตร์สังคมย่านเก่ากรุงเทพฯ

กล่าวได้ว่า ภายในคลองคูเมืองเดิมหรือคลองคูเมืองชั้นในสุดเป็นสถานที่ตั้งของศูนย์กลางอำนาจรัฐแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เพราะเป็นสถานที่ตั้งของพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ประดิษฐานทั้งพระมหาธาตุ พระพุทธรูปประจำเมือง วัดสำคัญ ศาล และสิ่งศักดิ์สิทธิ์แบบโบราณ พระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ทุ่งพระเมรุหรือสนามหลวง และวังเจ้านายสำคัญๆ หลายพระองค์ในระยะต้นกรุงฯ

เมื่อมีการขุดคลองคูเมืองหรือคลองบางลำพู-โอ่งอ่าง พื้นที่ในรอบถัดมาเป็นพื้นที่เพื่อการอยู่อาศัยของชุมชนชาวบ้านต่างๆ ซึ่งในช่วงต้นกรุงฯ เป็นกลุ่มที่อพยพโยกย้ายมาจากกรุงเก่า พระนครศรีอยุธยาที่ตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี ต่อมามีกลุ่มชาติพันธุ์ที่ถูกอพยพโยกย้ายมาด้วยเหตุการสงคราม ได้รับพระราชทานที่ดินให้ตั้งชุมชนอยู่อาศัยตามพื้นที่ต่างๆ เป็นกลุ่มๆ และให้เป็นไพร่หลวงที่มีสังกัดขึ้นกับขุนนางที่กำกับดูแลงานราชการที่เกี่ยวเนื่อง ชุมชนดังกล่าวตั้งอยู่สลับกับวังของเจ้านายและขุนนาง และวัดหลวงที่ได้รับการอุปถัมภ์โดยพระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์
พื้นที่ห่างกำแพงเมืองมายังชายน้ำ เรียกว่า “ชานพระนคร” เป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของผู้คนหนาแน่นกว่าบริเวณอื่น จะมีตลาดและชุมชนจำนวนมากอยู่ตามพื้นที่ชานพระนครและปากคลอง ทั้งเกิดแหล่งย่านการค้าทั้งขายส่งและค้าขายรายย่อยทั้งตลาดบกและตลาดน้ำ เพราะเป็นคลองเมืองที่เชื่อมต่อกับคลองมหานาคที่สามารถเดินทางออกไปนอกเขตพระนครทางฝั่งตะวันออกได้โดยสะดวก
หลายชุมชนที่อยู่ชานพระนครในพื้นที่สองฝั่งคลองเมืองนี้เป็นย่านทำงานหัตถกรรม บ้างเป็นงานแบบ
ช่างหลวงในกรมช่างสิบหมู่ เช่น ช่างบาตรพระ ช่างทำทองรูปพรรณ ช่างเงิน ช่างพลุ ฯลฯ บ้างผลิตสิ่งของเพื่อใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น ทอผ้า ทำขนม มวนบุหรี่ ฯลฯ
สันนิษฐานว่าสาเหตุของการขยายตัวของสถานที่อยู่อาศัยที่สำคัญประการหนึ่งก็คือ การขุดคลองหลอดสองเส้นทางเชื่อมต่อระหว่างคลองเมืองชั้นในกับคลองเมืองบางลำพูหรือคลองโอ่งอ่าง เป็นผลให้เกิดการสร้างบ้านเรือนที่อยู่อาศัยของคนที่เป็นพระราชวงศ์ ขุนนาง และข้าราชการทั้งสองฝั่งคลองเป็นระยะๆ
คลองคูเมืองที่ขุดขึ้นเป็นคลองเมืองแรกของกรุงเทพมหานครในสมัยเมื่อแรกสร้างกรุงฯ พ.ศ. ๒๓๒๖ เรียกกันทั่วไปตามสถานที่ซึ่งลำคลองผ่าน มีการเรียกชื่อคลองเส้นเดียวกันนี้แตกต่างกันไปตามย่านชุมชนหรือวัดและความนิยมเรียกชื่อตามช่วงเวลาคือ คลองบางลำพูหรือคลองวัดสังเวชฯ คลองสะพานหัน คลองวัดเชิงเลน (วัดบพิตรพิมุข) คลองโอ่งอ่าง นับจากคลองที่ขุดเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยาทางทิศเหนือไปออกแม่น้ำเจ้าพระยาทางทิศใต้บริเวณใกล้วัดสามปลื้มหรือวัดจักรวรรดิราชาวาสฯ รวมระยะทางราว ๓.๖ กิโลเมตร
กำแพงเมือง ประตูเมือง และป้อมรอบพระนคร
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ โปรดเกล้าฯ ให้สร้างกำแพงอิฐ ป้อม และประตูเมืองไว้โดยรอบพระนคร บันทึกไว้ว่ามีประตูใหญ่ ๑๖ ประตู ประตูช่องกุด ๔๗ ประตู และมีป้อมทั้งสิ้น ๑๔ ป้อม ระยะทางรวมทั้งสิ้นราว ๗ กิโลเมตร
ผู้คนที่เป็นเชื้อพระวงศ์ ขุนนาง และข้าราชการ ต่างใช้ช่องทางเข้าออกเพื่อเดินทางผ่านในและนอกเมืองจาก “ประตูช่องกุด” ซึ่งเจาะผ่านกำแพงเมือง ขนาดสูงกว่าศีรษะคนไม่มากและสามารถเดินสวนกันได้สบาย ที่มีมากถึง ๔๗ แห่งรอบเมือง ประตูช่องกุดในปัจจุบันยังมีเหลืออยู่ ๒ ช่องบริเวณกำแพงเมืองที่ต่อกับป้อมมหากาฬ และจะมีเวลาเปิดปิดประตูเมืองตามแบบพระนครแบบโบราณ
ประตูพระนครส่วนใหญ่เป็นประตูยอด หลังคายอดทำด้วยไม้ ขนาดของช่องประตูเท่าๆ กันคือกว้างราว ๘ ศอกหรือ ๔.๒ เมตร สูงประมาณ ๙ ศอก หรือ ๔.๕ เมตร เมื่อรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวประตูยอดเหล่านี้พังลงมาทับผู้คนเสียชีวิต โปรดเกล้าฯ ให้รื้อลงทั้งหมดแล้วเปลี่ยนให้เป็นประตูหอรบก่ออิฐและทำเป็นยอดเช่นเดิม แต่ประตูที่สะพานหันเป็นประตูตัดไม่มียอด มีดาดฟ้าด้านบนแล้วจึงแปลงเป็นประตูยอด และขยายเป็นประตูสามยอดในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว


ประตูเมืองที่ทราบชื่อ เช่น ประตูทางทิศเหนือของป้อมมหายักษ์เรียกว่า “ประตูท่าเตียน” และประตูทิศใต้ป้อมมหายักษ์เรียกว่า “ประตูนกยูง” อยู่บริเวณฉนวนลงท่าน้ำสำหรับพระสงฆ์วัดพระเชตุพนฯ ที่มีกระเบื้องทำเป็นรูปนกยูง จึงเรียกว่าประตูนกยูง “ประตูท่าพระ” ที่อยู่บริเวณใกล้กับท่าช้างและถนนหน้าพระลาน ที่ได้ชื่อประตูท่าพระเนื่องจากใน พ.ศ. ๒๓๕๑ รัชกาลที่ ๑ โปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระ
ศรีศากยมุนีจากสุโขทัยมาทางแพเพื่อมาประดิษฐานที่วัดสุทัศนเทพวรารามฯ และพักแพที่ท่าช้างวังหลวงเพื่อประกอบพระราชพิธีสมโภชเป็นเวลา ๓ วัน แต่พระพุทธรูปไม่สามารถผ่านประตูเมืองบริเวณนี้ได้ จึงให้รื้อประตูและกำแพงบางส่วนออก แล้วสร้างประตูใหม่พระราชทานนามว่า “ประตูท่าพระ” ส่วน “ประตูพฤฒิบาศ” เป็นประตูที่ถูกรื้อไปเมื่อสร้างถนนราชดำเนิน และ “ประตูสะพานหัน” พังเพราะไม่ได้รับการดูแลมากนักและรับน้ำหนักจากน้ำฝน ส่วนประตูอื่นๆ ไม่พบกล่าวถึงชื่อและตำแหน่งอย่างชัดเจนถูกต้อง
เริ่มจากป้อมริมแม่น้ำเจ้าพระยานับจากทางทิศใต้สุดขึ้นมาคือ “ป้อมจักรเพชร” ตำแหน่งอยู่ใต้สุดใกล้กับปากคลองโอ่งอ่างเชิงสะพานพุทธฯ “ป้อมผีเสื้อ” ตำแหน่งอยู่บริเวณปากคลองคูเมืองเดิมหรือปากคลองตลาด “ป้อมมหาฤกษ์” ตำแหน่งอยู่บริเวณโรงเรียนราชินีตรงข้ามกับป้อมวิไชยประสิทธิ์ พระราชวังเดิมที่ฝั่งธนบุรี “ป้อมมหายักษ์” ตำแหน่งอยู่บริเวณท่าเตียน “ป้อมพระจันทร์” ตำแหน่งคือบริเวณท่าพระจันทร์ใกล้มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ “ป้อมพระอาทิตย์” ตำแหน่งบริเวณปากคลองคูเมืองเดิม “ป้อมอิสินธร” ตำแหน่งอยู่บริเวณตรงข้ามซอยชนะสงคราม “ป้อมพระสุเมรุ” อยู่ด้านเหนือสุดของแนวกำแพงพระนคร ปัจจุบันยังคงอยู่ ป้อมที่ตั้งรับอยู่ริมกำแพงเมืองแนวริมแม่น้ำเจ้าพระยามีถึง ๘ ป้อม แล้วหักมาตามลำคลองบางลำพู คือ ป้อมยุคนธรอยู่หน้าวัดบวรนิเวศ ป้อมมหาปราบอยู่ระหว่างแยกสะพานวันชาติกับสะพานผ่านฟ้าบริเวณแนวโค้ง “ป้อมมหากาฬ” เชิงสะพานผ่านฟ้าฯ ที่ยังคงอยู่พร้อมแนวกำแพงระยะราว ๑๐๐ เมตร “ป้อมหมูทะลวง” ตำแหน่งอยู่ประมาณตรงข้ามสวนรมณีนารถ “ป้อมเสือทยาน” ตำแหน่งอยู่ใกล้สะพานดำรงสถิต “ป้อมมหาไชย” ตำแหน่งอยู่ในบริเวณสบกับแม่น้ำเจ้าพระยา จำนวนรวม ๑๔ ป้อม

ป้อมและกำแพงเมืองที่สร้างในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ ก่อสร้างอย่างคงทนแข็งแรง แต่เมื่อไม่มีศึกสงครามมาประชิดเมืองแต่อย่างใดก็ปล่อยทิ้งและทรุดโทรมลงตามลำดับ และมาบูรณะในครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่รื้อประตูยอดเครื่องไม้แล้วก่ออิฐถือปูนให้แข็งแรงมากขึ้น จนเริ่มในสมัยราวรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็มีการรื้อแนวกำแพงและป้อมลง เนื่องจากไม่ต้องใช้รักษาและป้องกันเมืองแล้ว แม้มีอยู่ก็เหมือนกับไม่มี จึงควรรื้อกำแพงพระนครให้บริเวณโดยรอบกว้างขวางขึ้น เมื่อตัดถนนและความนิยมในการเดินทางบกมีมาก ดังปรากฏในพระราชหัตถเลขารัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องรื้อกำแพงเมืองหน้าวัดราชบูรณะฯ ช่วง พ.ศ. ๒๔๓๙ และเมื่อมีการเดินรถรางสายรอบเมืองหรือสายดุสิต กำแพงพระนครค่อยๆ รื้อลงเพื่อขยายถนนตั้งแต่ราว พ.ศ. ๒๔๔๘
สันนิษฐานกันว่าป้อมแรกที่ถูกรื้อลงน่าจะเป็น “ป้อมผีเสื้อ” บริเวณตลาดปากคลองตลาดเมื่อราวรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อนำพื้นที่ไปสร้างอาคารสถานที่ต่างๆ ซึ่งบริเวณนี้เป็นย่านการค้าที่สำคัญบริเวณหนึ่ง “ป้อมหมูทะลวง” ที่อยู่ทางด้านตะวันออกของพระนครโดนรื้อทิ้งไปเมื่อราว พ.ศ. ๒๔๔๐ กล่าวว่านำอิฐไปสร้างทางรถไฟจากอยุธยาไปบ้านภาชีและแก่งคอย เมื่อ “ประตูสะพานหัน” พังในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการรื้อประตูนี้และกำแพงเมืองตอนนี้ลง เพราะไปทับทางรถราง ทำให้รถวิ่งไม่ได้ต้องรื้ออย่างเร่งด่วน ราว พ.ศ. ๒๔๕๔ ในสมัยต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้ทำการรื้อกำแพงเมืองตั้งแต่ศาลต่างประเทศหน้าวัดพระเชตุพนฯ ไปจรด “ประตูยอดท่าเตียน” เพื่อสร้างตลาดท่าเตียน ถัดจากป้อมพระสุเมรุลงมา ก็รื้อกำแพงพระนครออกเพื่อเปิดเป็นพื้นที่โล่งและที่ว่าการตำรวจภูธร และรื้อ “ประตูใหม่” บริเวณบางลำพู สันนิษฐานว่าเมื่อบริษัทภาพยนตร์พัฒนากร จำกัด สร้างโรงหนังบางลำพูแห่งแรกในสมัยปลายรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ส่วน “ป้อมมหาไชย” รื้อเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๙ เพื่อให้ “ห้างบี. กริม” มาสร้างตึกแทน และ “ป้อมมหาปราบ” ถูกรื้อเพื่อทำเป็นอาคารเทศบาลราว พ.ศ. ๒๔๗๓-๒๔๗๔

ปัจจุบันนี้คงเหลือประตูเมืองเพียงแห่งเดียวและแนวกำแพงเมืองที่ต่อเนื่องกับประตูนั้นระยะทางประมาณ ๔๐ เมตรที่หน้าวัดบวรนิเวศฯ และกำแพงเมืองที่ต่อเนื่องกับป้อมมหากาฬระยะราว ๑๗๐ เมตรเท่านั้น
สะพานข้ามคลองคูเมือง
ในการเป็นสังคมเมืองน้ำที่มีคูคลองเมืองและคลองขุดรวมทั้งลำคลองสายสั้นๆ ที่เป็นคลองธรรมชาติต่อกับหนองบึงภายในเมืองจำนวนมาก ยานพาหนะที่ใช้คือเรือประเภทต่างๆ ทั้งที่ใช้เดินทางและเรือขนส่งค้าขาย และทำให้มีการสร้างสะพานข้ามลำน้ำแบบลำลอง เช่น สะพานไม้และเหล็กที่เรียกว่า สะพานหันบ้าง สะพานเสี้ยวบ้าง สะพานเหล็กบ้าง และเมื่อเสด็จกลับจากประพาสยุโรปครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๔๐ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานทรัพย์ส่วนพระองค์เพื่อสร้างสะพานอย่างถาวรอุทิศเพื่อเป็นสาธารณะในช่วงวันเฉลิมพระชนมพรรษาอย่างต่อเนื่องจนถึงสวรรคต ซึ่งสามารถช่วยรองรับการตัดถนนใหม่และขยายถนนซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงกายภาพของกรุงเทพมหานครครั้งใหญ่ให้เป็นพระนครที่ทันสมัยแบบตะวันตก
ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สร้างสะพานชุด “เฉลิม” แล้วตามด้วยพระชนมายุ ส่วนในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว สร้างสะพานชุด “เจริญ” และตามด้วยพระชนมายุเช่นกัน จากนั้นจึงมีเจ้านายและคหบดีนิยมสร้างตามอยู่ไม่น้อย
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชทานทรัพย์ส่วนพระองค์ในการก่อสร้างสะพาน เพื่อประโยชน์แก่การสัญจรเดินทางของประชาชน และได้พระราชทานนามสะพานแต่ละแห่งไว้ ต่อไปนี้
“สะพานเฉลิมศรี ๔๒” ที่ถนนสามเสนข้ามคลองบางขุนพรม “สะพานเฉลิมศักดิ์ ๔๓” ถนนหัวลำโพงนอกข้ามคลองริมถนนสนามม้า “สะพานเฉลิมเกียรติ ๔๔” ปลายถนนสาทรฝั่งใต้ข้ามคลองหัวลำโพง “สะพานเฉลิมยศ ๔๕” ถนนวรจักรข้ามคลองวัดพิเรนทร์ “สะพานเฉลิมเวียง ๔๖” ถนนเยาวราชข้ามคลองตรอกเต๊า “สะพานเฉลิมวัง ๔๗” ถนนอุณากรรณข้ามคลองสะพานถ่าน “สะพานเฉลิมกรุง ๔๘” ถนนเจริญกรุงข้ามคลองวัดจักรวรรดิ “สะพานเฉลิมเมือง ๔๙” ถนนเจ้าพระยาสุรศักดิ์ข้ามคลองสาทร “สะพานเฉลิมภพ ๕๐” ปลายถนนสุรวงษ์ข้ามคลองหัวลำโพง “สะพานเฉลิมพงษ์ ๕๑” ถนนเฟื่องนครข้ามคลองสะพานถ่าน “สะพานเฉลิมเผ่า ๕๒” ถนนปทุมวันข้ามคลองริมถนนสนามม้า “สะพานเฉลิมพันธุ์ ๕๓” ถนนเจริญกรุงข้ามคลองวัดสามจีน “สะพานเฉลิมภาคย์ ๕๔” ถนนเจริญกรุงข้ามคลองสีลม “สะพานเฉลิมโลก ๕๕” ถนนราชดำริห์และประแจจีนข้ามคลองบางกะปิ “สะพานเฉลิมหล้า ๕๖” ถนนพญาไท ข้ามคลองบางกะปิ “สะพานเฉลิมเดช ๕๗” เชื่อมถนนปทุมวันบรรจบกับถนนหัวลำโพงข้ามคลองหัวลำโพง “สะพานเฉลิมสวรรค์ ๕๘” ข้ามปากคลองคูเมืองเดิมเชื่อมถนนราชินีและถนนพระอาทิตย์ ซึ่งต่อมาต้องรื้อออกไปเนื่องจากสร้างสะพานพระปิ่นเกล้าฯ
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างสะพานตามธรรมเนียมเดิม ในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา โดยสะพานมีชื่อขึ้นต้นด้วยคำว่า “เจริญ” และต่อด้วยตัวเลขบอกพระชนมพรรษาตั้งแต่ ๓๑-๓๖ ปี หลังจากนั้นจึงยุติการสร้างสะพาน เนื่องจากสะพานมีจำนวนมากพอสมควรแล้วและต้องการนำงบประมาณไปใช้ในกิจการสาธารณะอื่นๆ
เริ่มจาก “สะพานเจริญรัช ๓๑” สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๔ ข้ามคลองคูเมืองเดิมที่ปากคลองตลาด บริเวณถนนราชินีและถนนอัษฎางค์ “สะพานเจริญราษฎร์ ๓๒” สร้างข้ามคลองมหานาค บริเวณถนนกรุงเกษมบริเวณมัสยิดมหานาค เพื่อใช้แทนสะพานร้อยปีซึ่งสร้างเมื่อสมโภชพระนครครบ ๑๐๐ ปี ใน พ.ศ. ๒๔๒๕ “สะพานเจริญพาศน์ ๓๓” ข้ามคลองบางกอกใหญ่ที่ถนนอิสรภาพ นับเป็นสะพานขนาดใหญ่แห่งแรกที่สร้างฝั่งธนบุรี “สะพานเจริญศรี ๓๔” สร้างข้ามคลองคูเมืองเดิมตรงข้ามวัดบุรณศิริมาตยาราม “สะพานเจริญทัศน์ ๓๕” ข้ามคลองวัดสุทัศนเทพวราราม ถนนบำรุงเมือง ปัจจุบันถูกรื้อถอนไปเนื่องจากการถมคลองทำถนนข้างศาลาว่าการกรุงเทพมหานคร “สะพานเจริญสวัสดิ์ ๓๖” ข้ามคลองผดุงกรุงเกษม บริเวณหน้าสถานีรถไฟหัวลำโพง
นอกจากนี้ สำหรับกลุ่มสะพานที่สร้างเพื่อข้ามคลองคูเมืองต่างๆ ทั้งข้ามคลองคูเมืองเดิมชั้นในสุด คลองคูเมืองรอบพระนคร และคลองคูเมืองชั้นนอกที่คลองผดุงกรุงเกษม บางแห่งเป็นร่องรอยที่สร้างมาตั้งแต่สมัยแรกสร้างพระนคร และบางแห่งก็เป็นสะพานในชุด “เฉลิม” และชุด “เจริญ” ซึ่งเป็นการสร้างสะพานเพื่อเชื่อมต่อกับเส้นทางถนนในอิทธิพลการพัฒนาเมืองแบบตะวันตกแล้ว
เริ่มจากคลองคูเมืองเดิมชั้นในสุดเริ่มจากทิศใต้ขึ้นไปทางทิศเหนือคือ “สะพานเจริญรัช ๓๑” เป็นสะพานข้ามคลองคูเมืองเดิมที่ปากคลองตลาด “สะพานอุบลรัตน์” เชื่อมถนนอัษฎางค์และถนนราชินี สร้างใน พ.ศ. ๒๔๕๕ เป็นต้นมา ในครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว การจัดสร้างสะพานขึ้นเป็นที่ระลึกแด่พระองค์เจ้าอุบลรัตน์นารีนาถ พระอรรคชายาเธอในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จากการซ่อมสร้างสะพานหัวตะเฆ่เก่า

“สะพานมอญ” บริเวณนี้มีย่านคนมอญและมี “พระยาศรีสหเทพ” (ทองเพ็ง) ต้นสกุลศรีเพ็ญ เป็นเสนาบดีกระทรวงคลังในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกจากมีเชื้อสายชาวมอญทางฝ่ายมารดาแล้วยังเป็นเขยชาวมอญที่บ้านหม้อและตั้งบ้านเรือนใกล้กับปากคลองหลอดวัดราชบพิธฯ รวบรวมชาวมอญก่อสร้างสะพานข้ามคลองคูเมืองเดิมเยื้องกับวัดราชบพิธฯ เรียกกันว่า “สะพานมอญ” ปัจจุบันเป็นสะพานคอนกรีตต่อเนื่องกับถนนเจริญกรุง
“สะพานปีกุน” สร้างในปี พ.ศ. ๒๔๕๖ เมื่อสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีพระชนมายุครบ ๕๐ พรรษา ซึ่งพระองค์พระราชสมภพในปีกุน ในปีนั้น สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงร่วมกับพระยาพิพัฒน์โกษา (เศเลสติโน ซาเวียร์) และพระยาราชสงคราม (กร หงสกุล) เกิดปีเดียวกันกับพระองค์จึงร่วมสมทบทุนจัดสร้างสะพานปีกุนและอนุสาวรีย์สหชาติซึ่งเป็นรูปหมูขึ้นเป็นที่ระลึก
“สะพานช้างโรงสี” แต่เดิมเป็นสะพานสร้างด้วยซุงเพื่อความแข็งแรงสำหรับให้ช้างข้าม สะพานที่มีความแข็งแรงพอที่จะให้ช้างเดินข้ามได้จะเรียกว่าสะพานช้างทั้งสิ้น มีหลักฐานเกี่ยวกับสะพานช้างอยู่ ๓ แห่ง ได้แก่ “สะพานช้างวังหน้า” ตำแหน่งอยู่บริเวณเชิงสะพานพระปิ่นเกล้าฯ “สะพานช้างปากคลอง” ปัจจุบันคือสะพานเจริญรัช ๓๑ และสะพานช้างตรงถนนบำรุงเมือง เรียกว่า “สะพานช้างโรงสี” เพราะตั้งอยู่ใกล้กับโรงสีข้าวฉางหลวงสำหรับพระนคร ต่อมาปรับปรุงเป็นสะพานคอนกรีตเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๑ โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย เนื่องจากอยู่ใกล้กับกระทรวงมหาดไทยซึ่งเคยเป็นวังสะพานช้างโรงสี วังใต้
“สะพานเจริญศรี ๓๔” บริเวณหน้าวัดบุรณศิริมาตยาราม “สะพานผ่านพิภพลีลา” แต่เดิมมี “สะพานเสี้ยว” ตั้งอยู่ในบริเวณนี้ ชื่อสะพานเรียกตามลักษณะของสะพานซึ่งมีรูปเสี้ยวเหมือนขนมเปียกปูน สร้างข้ามคลองคูเมืองเดิมเพื่อเชื่อมถนนราชดำเนินในและถนนราชดำเนินกลาง ใกล้สนามหลวง เดิมเป็นสะพานโค้งมีโครงเหล็ก ใน พ.ศ. ๒๔๔๕ รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างใหม่ให้กว้างและงดงามขึ้นเช่นเดียวกับสะพานมัฆวานรังสรรค์ เพื่อรับกับถนนราชดำเนินในที่สร้างขยายใหม่ โปรดให้ย้ายสะพานเสี้ยวไปอยู่ทางด้านเหนือตรงกับถนนจักรพงษ์ใกล้สะพานผ่านพิภพลีลา
“สะพานเฉลิมสวรรค์ ๕๘” ตั้งอยู่ปากคลองคูเมืองเดิมด้านเหนือสุดของคลองคูเมืองเดิม เชื่อมถนนราชินีและถนนพระอาทิตย์ เมื่อสร้างสะพานพระปิ่นเกล้าฯ จึงย้ายสะพานดังกล่าวออกไป
ส่วนกลุ่มสะพานข้ามคลองเมืองหรือ “คลองบางลำพู-โอ่งอ่าง” เริ่มจากทางทิศใต้ ได้แก่ “สะพานพิทยเสถียร” หรือ “สะพานเหล็กล่าง” ตั้งอยู่ใกล้ “วังตลาดน้อย” ของ “พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา” รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงพระราชทานนามสะพานพิทยเสถียร เป็นสะพานเหล็กที่สร้างครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คู่กับสะพานเหล็กบน ซึ่งออกแบบให้พื้นสะพานมีล้อและรางเหล็กสำหรับเปิดสะพานให้แยกจากกันได้ ต่อมาจึงสร้างเป็นสะพานคอนกรีตในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

“สะพานหัน” ซึ่งเคยเป็นสะพานขนาดเล็กเป็นไม้แผ่นเดียวพาดข้ามคลอง ปลายข้างหนึ่งตรึงแน่นกับที่ส่วนอีกข้างจะไม่ตอกติด จับหันไปมาได้เพื่อให้เรือแล่นผ่านได้ข้ามไปสู่ตลาดสำเพ็ง สมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้สร้างใหม่เป็นสะพานโครงเหล็กพื้นไม้ จนถึงสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เปลี่ยนทำแบบสะพานที่เวนิส ซึ่งเป็นสะพานไม้โค้งกว้าง สองฟากมีห้องแถวเล็กๆ ให้เช่าขายของ ส่วนตรงกลางเป็นทางเดิน แต่ปัจจุบันเปลี่ยนสภาพกลายเป็นสะพานข้ามคลองคูเมืองแบบคอนกรีตเสริมเหล็กไปแล้ว
“สะพานภาณุพันธุ์” รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นประมาณ พ.ศ. ๒๔๔๒ เพื่อเป็นเกียรติแก่ “สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช” ซึ่งประทับ ณ วังบูรพาภิรมย์ทางตะวันตกของสะพาน จึงพระราชทานนามว่าสะพานภาณุพันธุ์ น่าจะเป็นสะพานโครงเหล็กเช่นเดียวกับสะพานดำรงสถิต แต่ถูกเปลี่ยนเป็นสะพานคอนกรีตเสริมเหล็กในครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
“สะพานดำรงสถิต” หรือ “สะพานเหล็กบน” ก่อสร้างด้วยโครงเหล็กเช่นเดียวกับสะพานเหล็กล่าง เมื่อสร้างถนนเจริญกรุงเสร็จแล้วในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงต้องทำสะพานข้าม แต่ราว พ.ศ. ๒๔๓๘ รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ขยายถนนเจริญกรุงและรื้อสร้างสะพานเหล็กบนเสียใหม่เป็นสะพานโครงเหล็กเปิดได้ ทำให้ต้องย้ายประตูและกำแพงวังที่ประทับของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ริมถนนเจริญกรุงบางส่วนออกไป ต่อมาจึงพระราชทานชื่อว่าสะพานดำรงสถิตเพื่อเป็นเกียรติ

“สะพานรพีพัฒนภาค” สะพานข้ามคลองโอ่งอ่างเพื่อเชื่อมกับถนนหลวง ซึ่งเป็นถนนตัดใหม่ระหว่างถนนเจริญกรุงและถนนบำรุงเมือง สร้างในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และน่าจะสร้างหลัง พ.ศ. ๒๔๔๐ ซึ่งเป็นช่วงเวลาในการตัดถนน พระราชทานนามสะพานเพื่อเป็นเกียรติแก่ “พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์”
“สะพานสมมตอมรมารค” เมื่อตัดถนนบำรุงเมืองในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สะพานที่ข้ามคลองโอ่งอ่างที่ประตูผีเพื่อออกไปนอกเมืองบริเวณบ้านบาตรและวัดสระเกศฯ ยังเป็นสะพานเหล็กแบบเดิม โปรดเกล้าฯ ให้รื้อเพื่อสร้างสะพานใหม่พระราชทานนามว่า “สะพานสมมตอมร-มารค” เพื่อเป็นเกียรติแก่ “พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์” ซึ่งมีวังที่ประทับอยู่บริเวณถนนบำรุงเมืองใกล้เคียงกัน ใน พ.ศ. ๒๔๔๕
“สะพานมหาดไทยอุทิศ” สร้างเพื่อข้ามคลองมหานาคส่วนที่ต่อกับคลองโอ่งอ่างของถนนบริพัตรที่เชื่อมกับถนนดำรงรักษ์และถนนหลานหลวง รวมทั้งถนนราชดำเนิน เปิดใช้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ เป็นการสร้างโดยการบริจาคทุนทรัพย์ของข้าราชการกระทรวงมหาดไทยตามพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะบริเวณนี้เป็นสถานที่รวมของลำน้ำและถนนหลายสาย แต่เสด็จสวรรคตเสียก่อน จึงมีการประดับกลางราวสะพานด้วยภาพประติมากรรมนูนต่ำเป็นรูปสตรีอุ้มเด็ก ในมือมีช่อดอกซ่อนกลิ่น ด้านซ้ายเป็นรูปผู้ชายยืนจับไหล่ของเด็ก เป็นภาพแสดงถึงความโศกเศร้าอาลัยรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
“สะพานผ่านฟ้าลีลาศ” ข้ามคลองโอ่งอ่าง-บางลำพูเชื่อมต่อระหว่างถนนราชดำเนินกลางและถนนราชดำเนินนอก น่าจะสร้างพร้อมๆ กับการตัดถนนราชดำเนินเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๒ เดิมเป็นสะพานโครงเหล็ก ต่อมารัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างสะพานใหม่ที่งดงาม และพระราชทานนามว่าสะพานผ่านฟ้าลีลาศ

“สะพานเฉลิมวันชาติ” สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๓ หลังจากสร้างอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยและปรับปรุงถนนดินสอและตัดถนนประชาธิปไตยซึ่งเป็นถนนใหม่ แล้วสร้างสะพานเชื่อมต่อบริเวณนี้ให้ชื่อว่า “สะพานเฉลิมวันชาติ” เพื่อเป็นการฉลอง “วันชาติ” วันที่ ๒๔ มิถุนายน ในยุคหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง
“สะพานนรรัตนสถาน” หรือ “สะพานประตูใหม่” ตั้งอยู่ใกล้บ้านของ “เจ้าพระยานรรัตนราชมานิต”
(โต มานิตยกุล) แต่เดิมเป็นสะพานไม้ ต่อมาจึงสร้างสะพานเหล็กโค้ง มีการสร้างสะพานลักษณะนี้คือที่ “สะพานสุประดิษฐ์” ข้ามคลองผดุงกรุงเกษมที่หัวลำโพง และบริเวณที่เป็น “สะพานผ่านฟ้าลีลาศ”
นอกจากนั้นก็เป็นสะพานที่สร้างขึ้นมาภายหลังเพื่อใช้เดินข้าม อำนวยความสะดวกระหว่างผู้อยู่อาศัยสองฝั่ง เช่น “สะพานพระยาราชสัมภารากร (ชม ไกรฤกษ์)” เป็นสะพานลำลองสำหรับผู้คนเดินข้าม สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๖๙ ขนานกับสะพานเฉลิมวันชาติที่เป็นส่วนหนึ่งของถนนดินสอและถนนประชาธิปไตย “สะพานอุษาสวัสดิ์” ที่สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๔ ข้ามสู่ชุมชนบ้านพานถมและซอยรอบวัดตรีทศเทพฯ
“สะพานฮงอุทิศ” พ.ศ. ๒๔๖๐ ที่สร้างใหม่ใน พ.ศ. ๒๕๑๕ เพื่อเชื่อมระหว่างถนนพระสุเมรุและตรอกวัดสังเวชฯ
วังเจ้านายและชุมชนชานพระนคร
ในช่วงต้นกรุงฯ มีการขยายตัวของวังเจ้านาย สถานที่อยู่อาศัยของขุนนางข้าราชการ และวัดต่างๆ จากคลองเมืองชั้นในมาทางตะวันออกมากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด ส่วนทางฝั่งคลองเมืองนอกกำแพงเมืองก็มีชุมชนและวัดเรียงรายกันไปตั้งแต่ปากคลองบางลำพูจนถึงปลายคลองโอ่งอ่าง
วังเจ้านายในพื้นที่บริเวณนี้ ส่วนใหญ่เป็นวังของพระราชโอรสของรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว วังของเจ้านายในพระบวรราชวังหรือวังหน้า ซึ่งอยู่ในบริเวณเดียวกับพระบวรราชวังภายในเขตคลองคูเมืองชั้นใน และข้ามฝั่งจากคลองคูเมืองชั้นในมาทางแถบแนวชานพระนคร และริมกำแพงเมืองส่วนที่ติดกับริมแม่น้ำเจ้าพระยา
พื้นที่ย่านชานพระนครริมคลองคูเมืองหรือคลองวัดสังเวช-โอ่งอ่าง จึงเป็นบริเวณย่านเศรษฐกิจและสังคมที่มีทั้งสังคมของชาววังและสังคมของชาวบ้านที่มีความหลากหลายกลุ่มชาติพันธุ์ เป็นพื้นที่สำคัญของกรุงรัตนโกสินทร์มาตั้งแต่เริ่มสร้างพระนคร
พื้นที่บริเวณภายในกำแพงพระนครครั้งสร้างเมื่อรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ และบริเวณสองฝั่งคลองเมืองหรือคลองบางลำพู-โอ่งอ่าง มีรายละเอียดของพื้นที่ต่างๆ ดังนี้

ย่านวัดตองปุหรือวัดชนะสงครามและย่านมัสยิดจักรพงษ์
พื้นที่ตั้งแต่รอบวัดชนะสงครามจากแนวคลองคูเมืองเดิมไปถึงบางลำพูเป็นแหล่งที่มีชุมชนที่มีผู้คนเข้ามาตั้งหลักแหล่งตั้งแต่ก่อนการสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ มีชุมชนและขุนนางเชื้อสายมอญตลอดจนขุนนางเชื้อสายจีนที่เป็นขุนนางร่วมสู้รบตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี ย่านนี้ต่อมาเมื่อสถาปนากรุงเทพมหานครเป็นเมืองหลวงแทนกรุงธนบุรีจึงเป็นถิ่นฐานของเชื้อพระวงศ์ในพระราชวังบวรสถานมงคล ตลอดแนวทั้งริมฝั่งกำแพงเมือง จากป้อมพระอาทิตย์ ป้อมอิสินธรต่อเนื่องไปจนถึงป้อมพระสุเมรุที่อยู่ปากคลองเมืองหรือคลองบางลำพู
ช่วงในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ ถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีศึกสงครามตลอดช่วงรัชกาล และกวาดต้อนผู้คนเข้ามาเป็นกำลังของรัฐที่เกิดขึ้นใหม่หลังสงครามกับพม่าที่ทำให้ราชธานีกรุงศรีอยุธยาและผู้คนพลเมืองสูญสลายไปสิ้น ชุมชนในกลุ่มเชลยจากสงครามครั้งต่างๆ นั้น แม้ไม่มีบันทึกไว้โดยละเอียดแต่คงหลักฐานร่องรอยจนถึงปัจจุบัน เช่น ชื่อ “คลองโรงไหม” กล่าวกันว่าเคยมีโรงทอผ้าไหมของกลุ่มคนลาวที่เข้ามาตั้งแต่ครั้งรัชกาลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี แต่ไม่ปรากฏ
ร่องรอยว่ามีชุมชนลาวตั้งอยู่ในบริเวณนี้ นอกจากทางแถบริมคลองหลอดวัดราชบพิธฯ และบริเวณสวนพริกทางทิศเหนือของพระนครที่เป็นย่านวัดอินทรวิหารในปัจจุบัน คลองโรงไหมนี้เป็นเส้นทางต่อกับคลองรอบวัดชนะสงครามที่คงถมไปหลังช่วง พ.ศ. ๒๔๗๕ ไปแล้ว หากตรวจสอบจากแผนที่ในช่วงเวลานั้นและจากข้อมูลสัมภาษณ์ผู้อยู่อาศัยที่ชุมชนมัสยิดจักรพงษ์อายุ ๙๒ ปี ยังกล่าวถึงการซื้อผลไม้จากเรือพายที่เข้ามาขายในคลองดังกล่าว
แต่กล่าวถึงกลุ่มคนมอญแถววัดตองปุหรือวัดชนะสงครามราชวรมหาวิหาร เดิมชื่อ “วัดกลางนา” ซึ่งเป็นวัดรุ่นเก่าตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา รัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ ทรงปฏิสังขรณ์และเปลี่ยนชื่อวัดเป็น “วัดตองปุ” และให้เป็นวัดพระสงฆ์ฝ่ายรามัญเช่นเดียวกับวัดตองปุที่กรุงศรีอยุธยา เพื่อระลึกถึงเกียรติคุณและให้เป็นวัดของชุมชนชาวมอญที่เป็นกองกำลังสำคัญในกองทัพของสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทเมื่อครั้ง “สงครามเก้าทัพ” ต่อมากรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทหลังจากได้ชัยชนะอีก ๓ ครั้งจึงปฏิสังขรณ์ให้เป็นพระอารามหลวงและขนานนามว่า “วัดชนะสงครามฯ” ภายหลังถือเป็นวัดหลวงของฝ่ายวังหน้า โดยมีการรวมบรรจุพระอัฐิเจ้านายฝ่ายกรมพระราชวังบวรสถานมงคลที่เฉลียงพระอุโบสถด้านหลัง
มีการนำคนมอญเข้ามาตั้งถิ่นฐานอาศัยอยู่โดยรอบสลับกับวังของเจ้านายฝ่ายวังหน้า ในคราวรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จะยกเลิกตำแหน่งพระมหาอุปราชนี้ก็เอ่ยถึงความสัมพันธ์ที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวของชุมชนชาวมอญและวังหน้า โดยมีกำลังไพร่พลชาวมอญถึง ๒,๐๐๐ คนที่อยู่ในกำกับดูแลของ “กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ” ชุมชนชาวมอญเหล่านี้อยู่อาศัยกระจัดกระจายไปทั้งย่านบางลำพู ตรอกซอยต่างๆ เช่น ย่านถนนจักรพงษ์ ตรอกข้าวสาร และน่าจะโยกย้ายถิ่นฐานออกไปอยู่กับชุมชนชาวมอญอื่นๆ ริมแม่น้ำเจ้าพระยา เช่น ปากเกร็ด สามโคก ปากน้ำพระประแดง หรือทางแถบริมคลองสุนัขหอนในจังหวัดสมุทรสงคราม เพราะแทบจะไม่พบเห็นร่องรอยชุมชนชาวมอญที่เป็นกลุ่มชุมชนดั้งเดิมในปัจจุบัน
“รัฐปาตานี” เคยอยู่ในฐานะเมืองประเทศราช แต่เมื่อกรุงศรีอยุธยาล่มสลายเสียแล้วจึงเป็นเหตุขัดแย้งเรื่องการไม่ส่งเครื่องบรรณาการในฐานะประเทศราชแก่รัฐที่เกิดใหม่แต่สืบเนื่องมาจากกรุงศรีอยุธยาที่กรุงเทพฯ สงครามครั้งที่สมเด็จกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเป็นแม่ทัพได้นำปืนใหญ่พญาตานีมาไว้ ณ กรุงเทพฯ นำมาใช้งานรวมกับปืนใหญ่ที่หล่อใหม่ และนำเอาเชื้อวงศ์สุลต่านปาตานีและกวาดต้อนครัวจากเมืองปาตานีมาพร้อมปืนใหญ่พญาตานี โดยกำหนดให้ผู้คนเชื้อสายเจ้าเมืองตั้งรกรากอยู่ที่แถบ “หลังวัดอนงคาราม” หรือบริเวณสี่แยกบ้านแขก ฝั่งธนบุรีในปัจจุบัน ไม่ไกลนักกับแถบกลุ่มชุมชนชาวมุสลิมที่เป็นขุนนางเดิมจากกรุงศรีอยุธยาและเป็นขุนนางผู้ใหญ่ในรัชกาลเมื่อต้นกรุงฯ
จนราว พ.ศ. ๒๓๕๑-๒๓๕๒ ปลายรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ ต่อเนื่องจนถึงรัชกาลที่ ๒ ทางสยามจึงจัดการแบ่งแยกรัฐปาตานีเดิมออกเป็น ๗ หัวเมืองและให้ขึ้นตรงกับเมืองสงขลาและเมืองนครศรีธรรมราชที่ผลัดกันควบคุม จนทำให้เกิดปัญหาในการปกครองในเวลาต่อมาจนกลายเป็นสงครามครั้งใหญ่ครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ กองทัพสยามนำเจ้าเมืองมลายูที่ไม่สวามิภักดิ์เข้ามาจำไว้พร้อมกวาดต้อนครัวจำนวนหนึ่งซึ่งมาจากเมืองไทรบุรีหรือเคดาห์ เมืองกลันตัน ยะหริ่ง สตูล โดยมีบันทึกและความทรงจำจากคนเชื้อสายมลายูตามท้องถิ่นต่างๆ ว่า มีการกวาดต้อนผู้คนจำนวนมากมาไว้ในบริเวณท้องถิ่นฟากตะวันออก ที่เมืองเริ่มขยายตัวไปทางฉะเชิงเทรา ในช่วงรัชกาลนั้นจ้างแรงงานจีนขุดคลองบางกะปิและคลองแสนแสบเชื่อมต่อกับแม่น้ำบางปะกงเป็นเวลาถึง ๔ ปี อันเนื่องจากศึกสงครามใหญ่กับทางญวนในยุคนั้น แล้วจึงนำชาวมลายูมุสลิมไปตั้งถิ่นฐานเพื่อสร้างชุมชนในพื้นที่ดังกล่าวเป็นจำนวนมาก
สำหรับชาวมลายูที่น่าจะเป็นผู้มีความรู้หรือมีฝีมือทางช่างต่างๆ ที่อาจเคยอยู่ในราชสำนักเป็นข้าหลวงมาแต่เดิมที่ถูกกวาดต้อนมาครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งนั้นให้เข้าสังกัดที่อาสาจามซึ่งตั้งถิ่นฐานอยู่ที่แถบคลองมหานาคต่อคลองบางกะปิโรงไหมหลวงที่ใกล้กับวัดตองปุ และบางส่วนซึ่งมาจากเมืองระแงะไปสังกัดฝ่ายสังฆทาน ทำงานบุญให้กับ “เจ้าคุณตานี” หรือ “เจ้าจอมมารดา กรมหมื่นสุรินทรรักษ์” ซึ่งเป็นพี่สาวต่างมารดากับเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) และให้รวมกลุ่มอยู่อาศัยกับชาวมลายูในพระนครใกล้โรงไหมหลวงที่ติดกับวัดชนะสงครามฯ
ในเวลาต่อมาจึงแยกออกไปตั้งบ้านเรือนอยู่แถบตรอกศิลป์ริมคลองหลอดวัดราชนัดดาฯ บ้าง ขยายมาทางถนนบ้านแขกหรือ “ถนนตานี” ทางตึกดินใกล้ “ตรอกบวรรังษี” บ้าง มีบางส่วนที่อยู่แยกออกไปนอกเมืองแถบ “ริมคลองมหานาค” ซึ่งมีกูโบร์สำหรับฝังศพเพียงแห่งเดียวในบริเวณนี้ เพราะชุมชนมุสลิมภายในเมืองชั้นในต้องนำศพออกมาฝังที่นี่ตั้งแต่เริ่มต้นตั้งถิ่นฐานจนถึงปัจจุบันเช่นเดียวกับชาวพุทธที่ต้องนำศพมาเผานอกอาณาบริเวณกำแพงเมืองและคูเมืองเมื่อแรกสร้างกรุงฯ เช่นกัน
ในบันทึกของกรมไปรษณีย์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กล่าวถึงชุมชนบ้านเรือนที่อยู่รอบวัดชนะสงครามฯ ที่มีหลายกลุ่ม เช่น บ้านเรือนของผู้ทำงานในวังหน้าตามริมคลองโรงไหมที่เชื่อมวัดชนะสงครามฯ กับคลองหลอด ตรอกสะพานแดงรอบวัดชนะสงครามฯ ด้านหนึ่งมีบ้านเรือนขุนนาง โรงเลื่อยตั้งอยู่ บริเวณถนนวัดชนะสงครามหรือถนนจักรพงษ์มีวังเชื้อพระวงศ์วังหน้า บ้านเรือนขุนนาง ในกรมช่างต่างๆ ล่ามแปลภาษา เรือนค้าขายของต่างๆ มีทั้งคนไทย คนมลายู และจีนผูกปี้ ดูจะเป็นย่านตลาดกลายๆ คนมลายูนั้นชื่อนำหน้า เช่น “ต่วนหะยี”, “โต๊ะ” และมีขุนนางที่รับราชการอยู่กรมช่างทองในวังหลวงด้วย
ชุมชนที่มัสยิดจักรพงษ์เคยถูกเรียกว่า “หมู่บ้านแขกข้างวัดชนะสงคราม” ตามบันทึกในครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ระบุว่ามีจำนวน ๔๘ หลังคาเรือน ในชุมชนมี “กะดีแขก” หรือบาแลหรือมัสยิดของชุมชนด้วย และเป็นบ้านเรือนของช่างทองและช่างรับทำทองรูปพรรณเสีย ๑๙ หลังคาเรือน มีหมอบ้านหนึ่ง ทอผ้าขาย ๒ บ้าน ผู้คนที่อยู่อาศัยหากเป็นฝ่ายชายจะมีชื่อนำหน้าขึ้นต้นด้วย โต๊ะและโต๊ะหะยี ที่ดูจะใช้เรียกผู้อาวุโสและผู้ที่อาจจะเคยไปประกอบพิธีฮัจญ์ เช่น โต๊ะซัน บุตรโต๊ะมะ โต๊ะมาก บุตรนายมั่น โต๊ะมะหะยะเลาะ ฯลฯ และยังมีการเรียกชื่อว่านายด้วย ส่วนฝ่ายหญิงขึ้นต้นด้วยอำแดงเช่นเดียวกับคนในพระนครอื่นๆ ในกลุ่มหมู่บ้านแขกข้างวัดชนะสงครามฯ นี้ยังมีขุนนางอยู่บ้างในระดับหมื่น มีหม่อม มีหลานสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์รวมอยู่ด้วย ผู้คนที่เป็นช่างทองรับจ้างทำทองรูปพรรณแก่ชาวบ้านทั่วไป ไม่ได้เป็นช่างทองหลวงแต่อย่างใด


กลุ่มวังเจ้านายฝ่ายวังหน้า
เนื่องจากในช่วงต้นกรุงฯ อาณาบริเวณของวังหน้าที่ประกอบด้วยวังของพระบวรราชวงศ์ตั้งอยู่ใกล้เคียงกับพระบวรราชวังฯ โดยอยู่ทั้งสองฝั่งคลองคูเมืองเดิม ต่อเนื่องกับคลองโรงไหมไปจนถึงบริเวณคลองบางลำพูจนถึงวัดบวรรังษีหรือวัดบวรนิเวศฯ ในปัจจุบัน กลุ่มวังและพระบรมวงศานุวงศ์และชุมชนข้าหลวงเนื่องในวังหน้าตั้งอยู่หนาแน่นชัดเจนในบริเวณนี้จนถึงเมื่อคราวยกเลิกตำแหน่งมหาอุปราช และให้ใช้ตำแหน่งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชแทนในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ความขยายตัวของวังและชุมชนวังหน้าจึงยุติลงอย่างเห็นได้ชัด มรดกที่เป็นวังพระราชทานในกรมพระราชวังบวรฯ ทั้งหลายก็ถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของกรมวังหรือวังหลวงแล้วแต่จะพระราชทานแก่ผู้ใด

วังต่างๆ เริ่มจากบริเวณคลองคูเมืองเดิมใกล้พระบวรราชวังคือ “กลุ่มวังสะพานเสี้ยว” ซึ่งอยู่บริเวณริมคลองคูเมืองชั้นในบริเวณพระบวรราชวังหรือวังหน้า ซึ่งมีสะพานข้ามคลองคูเมืองที่เรียกว่า “สะพานเสี้ยว” ที่อยู่ด้านหน้าบริเวณ “วัดบวรสถานสุทธาวาส” หรือ “วัดพระแก้ววังหน้า” และสร้างมาตั้งแต่ครั้งต้นกรุงฯ
“วังที่ ๑” กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทสร้างพระราชทาน “พระองค์เจ้าชายภุมริน” ต้นราชสกุลภุมรินทร พระโอรสใน “สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุ้ย กรมหลวงพิทักษ์มนตรี” อยู่จนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว “พระองค์เจ้านุช” ประทับอยู่ต่อมาจนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และ “พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากาญจโนภาสรัศมี กรมหมื่นชาญไชยบวรยศ” พระโอรสในกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ ประทับต่อมา ปัจจุบันคือบริเวณที่ทำการกรมสรรพากร เขต ๓ และหอศิลป์แห่งชาติ ถนนเจ้าฟ้า

“วังที่ ๒” กรมพระราชวังบวรฯ สร้างพระราชทาน “พระองค์เจ้าใย” ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หม่อมเจ้าในกรมอยู่ต่อมาจนรื้อทำถนนจักรพงษ์
“วังที่ ๓” เป็นวังของ “พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภุมเรศ กรมหมื่นอมเรศรัศมี” พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ ประทับอยู่มาจนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เชื้อสายอยู่ต่อมาจนรื้อทำถนนราชดำเนิน ตอนเชิงสะพานผ่านพิภพลีลา
“วังที่ ๔” เป็นวังของ “พระองค์เจ้าทับทิม” ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว “พระองค์เจ้าศรีสังข์” ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์แล้วถูกรื้อเพื่อสร้างถนนราชดำเนินกลางและโรงแรมรัตนโกสินทร์
จากนั้นเลียบกำแพงเมืองด้านในมาทางถนนพระอาทิตย์ มี “วังกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ” ซึ่งเดิมเป็นบ้านเสนาบดีกรมวังหน้าในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ ต่อมา “กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพฯ” วังหน้าในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดให้สร้างวังประทาน “พระเจ้าราชวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเกสรา กรมหมื่นอานุภาพพิศาลศักดิ” ต้นราชสกุลเกสรา ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แล้ว “กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ” ประทับอยู่ก่อนจะย้ายไปในพระราชวังบวรสถานมงคล บางส่วนเป็นที่อยู่ของเชื้อสาย บางส่วนเคยเป็นโรงเรียนอัมพรไพศาล ปัจจุบันเป็นพื้นที่ทางธุรกิจริมถนนพระอาทิตย์
ส่วน “วังกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ” ที่เป็นวังใหม่ตั้งอยู่ริมคลองคูเมืองเดิมฝั่งเหนือ เดิมเป็นบ้านข้าราชการฝ่ายวังหน้าเช่นกัน พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงซื้อที่ดินแล้วสร้างวังพระราชทานกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ และเดิมนั้นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ ผู้สำเร็จราชการแผ่นดินจะให้กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญประทับอยู่ที่วังนี้ จึงให้ไปถ่ายแบบภาพตึกที่สิงคโปร์มาสร้างตำหนักขึ้นและทำสะพานข้ามคลองรวมถึงฉนวนเป็นทางเสด็จเรียกวังนี้ว่า “วังใหม่” ต่อมากรมพระราชวังบวรวิชัยชาญเสด็จเข้าไปประทับในพระราชวังบวรสถานมงคล จึงประทานวังใหม่ให้เป็นวัง “พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิไลยวรวิลาศ พระองค์เจ้าชายใหญ่ และพระองค์เจ้าไชยรัตนวโรภาส” ซึ่งเป็นพระราชโอรสในกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญประทับอยู่ ภายหลังมีการซื้อที่สร้างโรงพยาบาลทหาร และกลายเป็นโรงเรียนข่าวทหารบกซึ่งก็คือหัวมุมถนนเจ้าฟ้าตัดกับถนนพระอาทิตย์
“วังปากคลองวัดชนะสงครามหรือปากคลองโรงไหม” ตั้งอยู่อีกฟากของคลองคูเมืองเดิมทางฝั่งเหนือ ตรงข้ามกับพระบวรราชวัง เป็นวังที่ประทาน “กรมขุนสุนทรภูเบศร์” หรือหม่อมเรือง คหบดีชาวจีนจากเมืองบางปลาสร้อย ต้นสกุลสุนทรกุล ณ ชลบุรี และสุนทรมนูกิจ ที่เป็นพี่น้องร่วมสาบานกับกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท สิ้นเมื่อราว พ.ศ. ๒๓๔๘ มาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงประทานให้เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ต้นราชสกุลอิศรศักดิ์ พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ และหม่อมเจ้าในเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ได้ครอบครองสืบมา และกลายมาเป็นบ้านพระยาพจนปรีชา (ม.ร.ว. สำเริง อิศรศักดิ์) พระนัดดาของเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ปัจจุบันเป็นแมนชั่นและอาคารพาณิชย์ที่ริมถนนเจ้าฟ้า
ในบริเวณใกล้เคียงมีอาคาร “โรงกษาปณ์สิทธิการ” ซึ่งในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เคยตั้งอยู่ในพระบรมมหาราชวังที่เคยเป็นโรงทำเงินพดด้วงเดิม ต่อมาในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างโรงงานผลิตเงินเหรียญกษาปณ์แห่งใหม่ที่มีความทันสมัยโดยเลือกพื้นที่บริเวณริมคลองคูเมืองเดิม ใกล้วัดชนะสงครามฯ และต้องเวนคืนจ่ายค่ารื้อถอนพระตำหนักของเจ้านายฝ่ายวังหน้าที่ตั้งอยู่บริเวณนี้ ปัจจุบันคือพื้นที่ของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหอศิลป์ ถนนเจ้าฟ้า
“วังหลังวัดชนะสงคราม” เป็นที่ประทับของ “พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารัชนิกร” พระโอรส “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์” ผู้เป็นวังหน้าในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และต้นราชสกุลรัชนิกร ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเชื้อสายอยู่ต่อมา
“วังพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโตสินี กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ” พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวอยู่ริมถนนจักรพงษ์ตรงหน้าวัดชนะสงคราม พระองค์เจ้าโตได้รับมรดกคุณตา จึงสร้างวังอยู่ที่นั่นจนตลอดพระชนมายุ ปัจจุบันคือ บริเวณตึกแถวอาคารพาณิชย์ ถนนจักรพงษ์ระหว่างตรอกมะยมกับถนนข้าวสาร
“วังกรมหมื่นวรวัฒน์สุภากร” พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมลักษณวงศ์ กรมหมื่นวรวัฒน์สุภากร พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ตั้งอยู่ริมถนนข้าวสารฝั่งใต้ ได้ประทับอยู่จนตลอดพระชนมายุ
“วังมะลิวัลย์” ตั้งอยู่บริเวณฝั่งตรงข้ามและเยื้องกับวังใหม่ของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ นอกแนวกำแพงเมืองริมแม่น้ำเจ้าพระยาซึ่งถือได้ว่าเป็นพื้นที่ “ชานพระนคร” เพราะในแผนที่เมื่อราว พ.ศ. ๒๔๗๕ บริเวณกำแพงเมืองในบริเวณนี้ยังคงมีอยู่ ตัวอาคารได้รับพระราชทานจากรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แก่พระราชโอรส “พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร กรมพระนเรศร์วรฤทธิ์” ในราชสกุลกฤดากร พื้นที่บริเวณริมแม่น้ำเจ้าพระยาเหนือพระราชวังบวรฯ บนถนนพระ อาทิตย์ เดิมเป็นบ้านของเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ คชเสนี) ขุนนางเชื้อสายมอญ ปู่ของเจ้าจอมมารดากลิ่นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งทำพินัยกรรมถวายวังไว้ตั้งแต่ทรงพระเยาว์ เมื่อกรมพระนเรศรวรฤทธิ์สิ้นพระชนม์และเจ้าจอมมารดากลิ่นถึงแก่อสัญกรรมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘ บ้านมะลิวัลย์ตกทอดมาสู่ทายาทและประสบปัญหาค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษา ทายาทในราชสกุลกฤดากร จึงน้อมเกล้าฯ ถวายขายบ้านและที่ดินแก่พระคลังข้างที่และได้อยู่ในความดูแลของสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ และใช้เป็นที่ทำการของผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์หลายท่าน ระหว่างสงครามโลกครั้งที่ ๒ นายปรีดี พนมยงค์ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ผู้เป็นหัวหน้าขบวนการเสรีไทย ได้ใช้บ้านหลังนี้เป็นศูนย์บัญชาการงานใต้ดินของฝ่ายสัมพันธมิตรและขบวนการเสรีไทยเรียกว่า “ทำเนียบท่าช้าง” ปัจจุบันเป็นสำนักงานของสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์และองค์การยูนิเซฟ


“วังพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเนาวรัตน์ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์” แต่เดิมในครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กรมหมื่นสถิตธำรงสวัสดิ์ ต้นราชสกุลนวรัตน พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ประทับอยู่กับกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญที่วังใหม่ จนต่อมากรมพระราชวังบวรฯ ทรงซื้อที่ริมแม่น้ำแนวใต้ป้อมพระสุเมรุสร้างวังประทานให้ จึงประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ ในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานวังนี้ให้ “พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าคำรบ” ประทับต่อมาจนสิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๒ ต่อมาวังนี้ได้ตกทอดถึงทายาทในราชสกุลปราโมชบางส่วน ปัจจุบันเรียกกันว่า “บ้านเจ้าพระยา” เป็นสำนักงานของหนังสือพิมพ์ผู้จัดการ และสถานีโทรทัศน์ระบบผ่านดาวเทียม เอเอสทีวี
“วังพระอาทิตย์” หรือ “บ้านพระอาทิตย์” อยู่ฝั่งตรงข้ามและเยื้องกับวังพระองค์เจ้าคำรบ “สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์” วังหน้าในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย สมเด็จพระบิดาโปรดสร้างวังพระราชทาน “พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพงศ์อิศเรศ กรมหมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดช” ต้นราชสกุลอิศรเสนา พื้นที่บริเวณนี้แต่เดิมสมเด็จกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ทรงจัดสรรเป็นบ้านข้าราชบริพารในวังหน้า ต่อมาที่ดินนี้ตกทอดแก่ “เจ้าพระยาวรพงศ์พิพัฒน์” (หม่อมราชวงศ์ เย็น อิศรเสนา) ซึ่งเป็นเสนาบดีกระทรวงวังในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว หลังจากที่ท่านถึงแก่อนิจกรรม ทายาทได้ให้สถาบันวัฒนธรรมเยอรมัน (เกอเธ่) เช่าในช่วง ปี พ.ศ. ๒๕๐๕-๒๕๓๐ ต่อมาจึงได้ขายให้เอกชนซึ่งได้ใช้เป็นที่ทำการสำนักงานหนังสือพิมพ์ผู้จัดการ
บริเวณโดยรอบวัดชนะสงครามฯ ซึ่งถือเป็นศูนย์กลางของชุมชนเนื่องในพระราชบวรสถานฯ มีคลองขนาดเล็กเชื่อมคลองคูเมืองเดิม คือ “คลองโรงไหม” แล้วขุดล้อมรอบวัดชนะสงครามฯ โดยมีเส้นทางน้ำขนาดเล็กออกไปทางวัดบวรนิเวศฯ แล้วเชื่อมต่อกับคลองบางลำพู ซึ่งต่อมาถูกถมเรียกว่า “ถนนรามบุตรี” ซึ่งจะมีร่องรอยของถนนนี้ทั้งสองฝั่งของถนนจักรพงษ์ ชื่อรามบุตรีนี้เนื่องมาจากหม่อมเจ้าหญิงเป้า สุริยกุล พระธิดาใน “พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุริยา กรมพระรามอิศเรศ” ทรงสร้างสะพานข้ามคลองดังกล่าวไว้ รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้พระราชทานชื่อสะพานนั้นว่า “สะพานรามบุตรี” เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๓ ในช่วงมีพระราชนิยมในการสร้างสะพานเป็นสาธารณประโยชน์
บทความที่เกี่ยวข้องกัน• บางลำพู วัดบวรนิเวศ ตึกดิน และบ้านพานถม : ย่านเก่าสองฝั่งคลองบางลำพู (๗) - โปรดติดตาม





Comments