ตำแหน่ง “เจ้ามหาเทวี” ไม่ได้เป็นแค่ตำแหน่งเรียกขานผู้ให้กำเนิดอีกต่อไป แต่มันได้กลายเป็นตำแหน่งสตรีผู้สูงศักดิ์แห่งล้านนา ซึ่งอาจหมายถึงพระอัยยิกา (ย่า,ยาย) พระราชมารดา หรือพระอัครมเหสีของกษัตริย์ก็ได้

เอกสารงานศึกษาในจังหวัดราชบุรีและทั่วไปสรุปไปในแนวทางเดียวกันว่า ไม่สามารถสืบค้นเพราะไม่ทราบที่มาแน่ชัดว่า ‘ชาวเขมรลาวเดิม’ นั้นคือใคร มาจากที่ใด ทำไมจึงเรียกกลุ่มชาติพันธุ์หนึ่งว่าเป็นชาวเขมรลาวเดิม ทั้งที่ชาวเขมร และชาวลาว นั้นมีความแตกต่างทั้งทางภาษาและชีวิตวัฒนธรรม

วิลเลียม แคลกตันซ์ เปปเป [William Claxton Peppe] ชาวอังกฤษอาณานิคม อำนวยการขุดค้นทางโบราณคดีบริเวณเนินดินขนาดใหญ่ในพื้นที่ของเขาที่เรียกว่าเบิร์ดปรู [Birdpur] ใน ‘ปิปราห์วะ’ [Piparahawa]

พิพิธภัณฑสถานสถานแห่งชาติมหาวีรวงศ์ จังหวัดนครราชสีมา อาคารชั้นเดียวทรงไทยประยุกต์ ตั้งอยู่บริเวณด้านหลังหอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ ร.๙ นครราชสีมา ในพื้นที่ของวัดสุทธจินดาวรวิหาร ถนนราชดำเนิน ตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา ภายนอกคูเมืองเก่าด้านทิศตะวันตก ซึ่งเป็นคูเมืองที่สร้างสมัยกรุงศรีอยุธยา ตรงกับรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

เรื่องชิงอำนาจปกครองในราชวงศ์มังรายนี้ปรากฏขึ้นหลายคราว มีบันทึกอยู่ในเอกสารทั้งฝ่ายเมือง (เอกสารเล่าเรื่องความเป็นมาบ้านเมือง) และฝ่ายวัด (เอกสารเล่าเรื่องทางพระพุทธศาสนาที่กล่าวถึงเรื่องบ้านเมืองต่าง ๆ บ้าง) สะท้อนให้เห็นความสัมพันธ์ทางเครือญาติ และการอ้างสิทธิชอบธรรมในการปกครองที่สืบทอดมาในกษัตริย์โคตรวงศ์เดียวคือ “โคตรวงศ์ลาว” โดยมีขุมกำลัง “เครือญาติ” เป็นปัจจัยสำคัญอยู่เบื้องหลัง

ชีวประวัติมหัศจรรย์ของน่าน: ประวัติศาสตร์ เรื่องเล่า และความสัมพันธ์ของผู้คน ชีวประวัติมหัศจรรย์ คือรูปแบบการเล่าเรื่องที่ผสมผสานระหว่างประวัติบุคคลที่มีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์หรือบุคคลในตำนาน เข้ากับเหตุการณ์เหนือธรรมชาติ เพื่อใช้อธิบายความเป็นมาของบ้านเมือง หรืออธิบายชื่อสถานที่ทางภูมิศาสตร์ที่มีอยู่จริง ซึ่งเหตุการณ์เหล่านี้มักจะถูกสร้างขึ้นเพื่อเน้นย้ำว่าบุคคลที่เป็นตัวเอกของเรื่องนั้น มีความพิเศษและมีความสำคัญเหนือกว่าคนทั่วไป โดยนำเสนอเหตุการณ์ที่อยู่นอกเหนือขอบเขตของว

ความสืบเนื่องจากการซบเซาของรัฐที่คุมช่องแคบมะละกาและช่องแคบซุนดา อันเป็นผลมาจาก ‘สงครามโจฬะ-ศรีวิชัย’ ที่เกิดขึ้นในราวปี พ.ศ. ๑๕๖๘ ส่งผลให้การเดินเรือทะเลจากจีนตอนใต้ในช่วง ราชวงศ์ซ่งเหนือ ซึ่งอยู่ในช่วงราว พ.ศ. ๑๕๐๓–๑๖๖๙ เจริญงอกงามเข้ามาแทนที่ระบบการเดินเรือจากกลุ่มชาวมลาโย-โพลีนีเชียน ซึ่งอยู่ในกลุ่มบ้านเล็กเมืองน้อย

สงครามโจฬะ-ศรีวิชัย เกิดขึ้นในปี พ.ศ. ๑๕๖๘ เป็นการรุกรานทางทะเลโดยจักรพรรดิราเชนทรโจฬะที่ ๑ ทรงนำกองทัพเรือโจฬะเข้าโจมตีศรีวิชัย สาเหตุหลักมาจากความขัดแย้งในการควบคุมเส้นทางการค้าในช่องแคบมะละกา

แนวคิดการปกครองแบบ ‘มัณฑละ’ [Mandala] จากศาสตราจารย์โวลเตอร์สนั้น เหมาะสมกับ สภาพแวดล้อมแบบนครรัฐทางทะเลยุคเริ่มแรก เพราะเห็นบ้านเมืองตามชายฝั่งทะเลของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ว่าเป็นเมืองท่าขนาดเล็ก โดยใช้ชื่อเรียกว่าเป็นการปกครองของนครรัฐที่อยู่ตามชายฝั่งทะเลและสืบเนื่องมาจากการค้าโพ้นทะเล ซึ่งสถานที่ตั้งอาจจะอยู่ใกล้กับปากแม่น้ำหรืออยู่ไกลเข้าไปทั้งใกล้และไกลที่สามารถใช้เส้นทางน้ำเชื่อมติดต่อกันได้สะดวก และเรียกว่าเป็นบ้านเมืองแบบ ‘Thalasocracy’

บทบาทโคตรวงศ์ “เลือง” “ลาว” “กาว” และ “เขม”: ต่อดินแดนอยุธยา สุโขทัย ล้านนา

จากสทิงพระสู่เมืองสงขลา จากสทิงพระสู่เมืองสงขลา อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม สำรวจศึกษาทางด้านมานุษยวิทยาโบราณคดีการสร้างบ้านแปลงเมืองใน ดินแดนประเทศไทย มาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๐๕ สรุปเป็นแนวคิดเรื่องการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ได้ว่า ความเป็นชุมชน “บ้าน” และ “เมือง” ของสังคมเกษตรกรรมแบบชาวนา ราวพุทธศตวรรษที่ ๓ เป็นต้นมา มักเกิดขึ้นในภูมิประเทศที่มี ๑. ลำน้ำไหลผ่านจากต้นน้ำ ตั้งแต่ภูเขาลงมาจนถึงชายทะเล ๒. ตามรอบๆ หนองน้ำหรือบึงขนาดใหญ่ที่เรียกว่า ทะเลสาบ เพราะมนุษย์ต้องอาศัยน้ำเพื่อกา

‘พระถ้ำเสือ’ ซึ่งมีอัตลักษณ์เป็นพระพิมพ์ดินดิบ ทำจากพิมพ์ฝีมือแบบช่างชาวบ้านที่แกะพิมพ์อย่างหยาบๆ บางพิมพ์ดูผิดสัดส่วนเช่นพระพักตร์ พระเนตร โตผิดปกติ ไม่ใช่พิมพ์ที่นำเข้าหรือถูกแกะพิมพ์อย่างประณีตงดงามดังเช่นพระพิมพ์ที่พบตามเมืองโบราณที่มีการบรรจุในพระสถูปเจดีย์หลายแห่งในเขตลุ่มเจ้าพระยา