มากกว่ามารดาและมเหสี: อำนาจของ “เจ้ามหาเทวี” จากยุคพระญามังรายถึงพระเจ้าติโลกราช

มากกว่ามารดาและมเหสี:อำนาจของ “เจ้ามหาเทวี” จากยุคพระญามังรายถึงพระเจ้าติโลกราช

จากตัวแทนเครือญาติสู่สาระสำคัญแห่งบุญญาธิการ

ในประวัติศาสตร์ล้านนายุคต้น ซึ่งเป็นช่วงที่กษัตริย์ในโคตรวงศ์ลาว ยังใช้คำนำหน้าพระนามว่า “ลาว” บทบาทของเจ้ามหาเทวีถูกจำกัดอยู่เพียงการเป็นตัวแทนสายสัมพันธ์ทางเครือญาติ โดยคุณค่าของพวกนางขึ้นอยู่กับชาติตระกูลที่ตนเองถือกำเนิด และต้องมีรูปลักษณ์ที่เหมาะสมต่อการเป็นคู่ครองของกษัตริย์ ด้วยเหตุนี้ปรากฏการณ์สงครามชิงนางที่ปรากฏในเอกสารประวัติศาสตร์ จึงไม่ได้เป็นเรื่องของอารมณ์ความรู้สึก แต่คือ “สาระสำคัญในการธำรงไว้ซึ่งอำนาจ และการสืบทอดต่อบุญญาธิการ” ผ่านการให้กำเนิดทายาทผู้สืบทอดสายเลือดที่สมบูรณ์ ทั้งจากฝ่ายบิดาและมารดา บางกรณีมารดามีฐานะหรือที่มาที่ไปไม่ชัดเจน มักจะปรากฏการณ์สร้างคำอธิบายว่านางคือนาคหรือนางฟ้าที่จำแลงลงมา เพื่อเป็นการยกสถานะของบุตรให้สูงส่ง

ภาพสะท้อนที่ชัดเจนของบริบทดังกล่าว ปรากฏในรัชสมัยพระญามังราย เมื่อพระองค์ทรงสืบทอดอำนาจปกครองจากลาวเม็ง โดยมีพระมารดาคือนางเทพคำข่าย (หรืออั้วมิ่งจอมเมือง) เป็นผู้สืบวงศ์ตระกูล

เจ้าเมืองเชียงรุ่ง ซึ่งนอกจากความสำคัญในฐานะผู้ให้กำเนิด ก็ไม่มีการกล่าวถึงบทบาทอำนาจบารมีของเจ้ามหาเทวี ในรัชสมัยพระญาคราม และพระญาแสนภู ที่ครองราชย์สืบต่อมาก็เป็นเช่นเดียวกัน

ปัญหาการระบุตัวตนเจ้ามหาเทวี

เมื่อประวัติศาสตร์ดำเนินมาถึงจุดหนึ่ง ตำแหน่ง “เจ้ามหาเทวี” ไม่ได้เป็นแค่ตำแหน่งเรียกขานผู้ให้กำเนิดอีกต่อไป แต่มันได้กลายเป็นตำแหน่งสตรีผู้สูงศักดิ์แห่งล้านนา ซึ่งอาจหมายถึงพระอัยยิกา (ย่า,ยาย) พระราชมารดา หรือพระอัครมเหสีของกษัตริย์ก็ได้

ด้วยเหตุนี้ การระบุตัวตนของมหาเทวีแต่ละพระองค์จึงต้องอาศัยการตีความจากหลักฐานแวดล้อม อาทิกรณีจารึกมหาเทวีสร้างพระพุทธรูป (ลพ.๔๖) พบอยู่ที่คอระฆังพระธาตุหริภุญไชย ด้านทิศเหนือ

วัดพระธาตุหริภุญไชย จังหวัดลำพูน ซึ่งได้รับการอ่านและปริวรรตโดย นายเทิม มีเต็ม ผู้เชี่ยวชาญด้านอักษรโบราณ สำนักหอสมุดแห่งชาติ ปรากฏข้อความว่า “...เจ้ามหาเทวีอันเป็นแม่แก่เจ้าพระญาทั้งสองพี่น้อง...” (ภาพที่ ๑, ๒) จารด้วยอักษรฝักขาม สันนิษฐานว่าทำขึ้นเมื่อประมาณพุทธศตวรรษที่ ๒๐

คำว่า เจ้ามหาเทวี ในจารึกมหาเทวีสร้างพระพุทธรูปนี้ถูกตีความไว้สามแนวทางหลัก

ภาพที่ ๑ จารึกมหาเทวีสร้างพระพุทธรูป (ลพ.๔๖) เป็นคำบรรยายภาพนูนต่ำรูปพระพุทธเจ้าประทับยืน ปางถวายเนตรและปางลีลา อยู่ที่คอระฆังพระธาตุหริภุญไชย ด้านทิศเหนือ วัดพระธาตุหริภุญไชย จังหวัดลำพูน บนแผ่นจังโกหุ้มองค์ระฆัง เจดีย์พระธาตุหริภุญไชย ที่มา: ฝ่ายวิชาการและทะเบียนคลัง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่ ภาพที่ ๒ ภาพจำลองอักษรจารึกมหาเทวีสร้างพระพุทธรูป (ลพ.๔๖)  จารด้วยอักษรฝักขาม สันนิษฐานว่าทำขึ้นเมื่อประมาณพุทธศตวรรษที่ ๒๐ ห้วงเวลานี้หมายถึงรัชสมัยพระญาแสนเมืองมา รัชกาลที่ ๗ ในราชวงศ์มังราย จนถึงรัชสมัยพระญาสามฝั่งแกน และพระเจ้าติโลกราช ที่มา: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน): จารึกฐานพระพุทธรูปแม่ศรีมหาตา. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ ๓๑ มีนาคม ๒๕๖๙, จาก: https://db.sac.or.th/inscriptions/uploads/images/20141104143453kRWM.jpg

แนวทางแรกเชื่อว่าหมายถึงพระมหาเทวีอโนชา (นางปงน้อย) มเหสีในพระญายอดเชียงราย¹

(รัชกาลที่ ๑๐ แห่งราชวงศ์มังราย) เป็นพระราชมารดาของพระเมืองแก้วและพระเมืองเกษเกล้า ตามที่ปรากฏหลักฐานในชินกาลมาลีปกรณ์² อย่างไรก็ดี มีเฉพาะชินกาลมาลีปกรณ์เพียงเล่มเดียวที่ระบุว่าทั้งสองเป็นพี่น้องกัน³ จากนั้น ดร.ฮันส์ เพนธ์ และ รศ.ดร.พิริยะ ไกรฤกษ์ ได้สันนิษฐานแนวทางที่สองว่า อาจหมายถึง พระอัครมเหสีของพระญาไชยสงคราม ผู้เป็นพระราชมารดาของพระญาแสนภูกับ

ท้าวน้ำท่วม อย่างไรก็ดี ข้อเสนอนี้ไม่น่าเป็นไปได้ เพราะยังไม่พบจารึกอักษรฝักขามในล้านนา ที่เก่าแก่ไปกว่าศิลาจารึกวัดพระยืน ซึ่งทำขึ้นในรัชสมัยพระญากือนา หรือก่อนปีพุทธศักราช ๑๙๑๒⁴

แนวทางที่สองสันนิษฐานว่าหมายถึงพระนางจิตราเทวี ธิดาท้าวน้ำน่านเจ้าเมืองเชียงของ พระนางเป็นพระมเหสีในพระญาผายู⁵ (รัชกาลที่ ๕) และเป็นพระราชมารดาของพระญากือนากับท้าวมหาพรหม⁶ แนวทางนี้ได้รับการสนับสนุนจาก สุรศักดิ์ ศรีสำอาง⁷ และ ศ.ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ โดยนำศิลปกรรมพระพุทธรูปบนแผ่นจังโกข้าง ๆ จารึก ไปเปรียบเทียบกับพระพุทธรูปลีลาที่วัดป่าสัก เมืองเชียงแสน⁸

และยังมีแนวทางที่สาม อ.พิเศษ เจียจันทร์พงศ์ ผู้ทรงคุณวุฒิกรมศิลปากร มีความเห็นว่าจารึกที่กล่าวถึง “...เจ้ามหาเทวีอันเป็นแม่แก่เจ้าพระญาทั้งสองพี่น้อง...” ไม่น่าทำในรัชสมัยพระญากือนา เนื่องจากวัดพระธาตุหริภุญไชยเป็นวัดหลวง หากพระญากือนามาบูรณปฏิสังขรณ์จริง ทำไมจึงไม่พบบันทึกเหตุการณ์นี้ในเอกสารฉบับอื่น พระญากือนาทรงเป็นผู้สถาปนานิกายสวนดอกขึ้นในล้านนา เหตุใดจึงเข้ามาเกี่ยวข้องกับการบูรณะพระธาตุหริภุญไชยที่สร้างขึ้นโดยกลุ่มนิกายหริภุญไชยดั้งเดิม⁹

อนึ่ง ตัวผู้เขียนมีความเห็นคล้อยตามแนวทางที่สอง โดยมีสมมติฐานว่าการสถาปนานิกายสวนดอกใน

รัชสมัยพระญากือนา คือภาพสะท้อนของความขัดแย้ง ระหว่างพระองค์กับพระนางจิตราเทวีผู้เป็น  

พระราชมารดา พระญากือนาทรงใช้สถาบันสงฆ์เป็นกลไกสำคัญ ในการคานอำนาจกับนิกายหริภุญไชย ที่พระราชมารดาของพระองค์ทรงสนับสนุนอยู่ สมมติฐานนี้เมื่อนำไปพิจารณาร่วมกับเหตุการณ์ที่

ท้าวมหาพรหมรอดพ้นโทษทัณฑ์ หลังพยายามชิงราชสมบัติจากพระญาแสนเมืองมา ก็น่าจะเป็นผลจากบารมีของพระนางจิตราเทวีที่คอยคุ้มครองโอรสคนเล็ก และการที่พระนางหรือ มหาเทวีแม่ลูกสอง ยังทรงมีบทบาทสำคัญในรัชกาลพระราชนัดดา แสดงว่าพระนางมีพระชนมพรรษายืนยาวกว่าพระญากือนา

จากตัวอย่างการตีความทั้งสามแนวทางข้างต้นเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่า การระบุตัวตนของ เจ้ามหาเทวี นั้นมีความหลากหลาย โดยแต่ละฝ่ายต่างยกหลักฐานขึ้นมาอภิปรายสนับสนุนแนวคิดของตนเอง อย่างไรก็ตาม สิ่งหนึ่งที่ข้อมูลเหล่านี้มีร่วมกัน คือการสะท้อนถึง “อิทธิพลของเครือญาติฝ่ายมารดาที่มีต่อการเมืองล้านนา” โดยเฉพาะกรณีพระญากือนากับท้าวมหาพรหม แสดงถึงรอยร้าวหรือความขัดแย้งเชิงอำนาจในพระราชวงศ์

รอยร้าวในสายเลือด: สถาบันสงฆ์กับกลไกคานอำนาจฝ่ายใน

แผนผังที่ ๑ ผังเครือญาติฝ่ายเจ้ามหาเทวี ไม่เพียงแต่แสดงความสัมพันธ์ระหว่างโคตรวงศ์ลาวและเลืองเท่านั้น แต่ยังได้สะท้อนให้เห็นภาพความสำคัญของท้าวงั่วเถิง บุตรชายคนที่สามของขุนคราม (พระญาไชยสงคราม) เป็นเจ้าเมืองเชียงของ เมืองที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ปากแม่น้ำอิง แม่น้ำโขง จากผังเครือญาติ ท้าวงั่วให้ธิดาและเครือญาติแต่งงานกับกษัตริย์ล้านนาเชียงใหม่ และกษัตริย์สุโขทัย ดัดแปลงจาก: สุรศักดิ์ ศรีสำอาง, ล้านนา - สุโขทัย จารึก: สารัตถะทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ (กรุงเทพฯ: บริษัทรุ่งศิลป์การพิมพ์ (๑๙๗๗) จำกัด, ๒๕๕๓) ๕๑. 

เมื่อพิจารณาพระนามทั้งหมดผ่านผังเครือญาติ (แผนผังที่ ๑) จะพบว่าในรัชสมัยพระญาสามฝั่งแกน โครงสร้างอำนาจของราชสำนักฝ่ายในล้านนา ได้เปลี่ยนผ่านขั้วอำนาจ จากเครือญาติโคตรวงศ์ลาว-เชียงของ ไปสู่กลุ่มอำนาจใหม่คือเจ้ามหาเทวีจากโคตรวงศ์เลือง-สุโขทัย ผ่านทางท้าวงั่ว (ท้าวงั่วเถิง)

อย่างไรก็ตาม หากจะพิจารณาถึงจุดเริ่มต้นของความรุ่งเรือง และการวางรากฐานอำนาจฝ่ายในที่เข้มแข็งที่สุดยุคหนึ่ง ต้องย้อนกลับไปพิจารณาบทบาทของสองสตรีผู้สถิตอยู่เคียงข้างพระเจ้าติโลกราช มหาราชแห่งล้านนา

ยุคอำนาจร่วม: เจ้ามหาเทวีในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช

บทบาทของ เจ้ามหาเทวี ในฐานะผู้กุมอำนาจร่วม ปรากฏชัดเจนในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช¹⁰

(รัชกาลที่ ๙ แห่งราชวงศ์มังราย) อย่างไรก็ตาม ตัวตนของเจ้ามหาเทวีพระองค์นี้ยังคงเป็นประเด็นที่ต้องอาศัยการวิเคราะห์หลักฐานอย่างระมัดระวัง ว่าทรงเป็นพระราชมารดาหรือพระอัครมเหสีกันแน่

ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่กล่าวถึงเหตุการณ์เมื่อพระเจ้าติโลกราชเสด็จยกทัพหลวงจะไปรบกับพระญาแก่นท้าวที่เมืองน่าน เมื่อปีพุทธศักราช ๑๙๘๖¹¹ ขณะยกทัพถึงเมืองแพร่ ท้าวแม่นคุณเจ้าเมืองแพร่ไม่ออกมาสวามิภักดิ์ พระเจ้าติโลกราชยกทัพหลวงไปเมืองน่าน มีเพียงมหาเทวีแม่ตนนำกำลังมารบเอาเมืองแพร่ ชาวแกวชื่อปานสงครามรับราชการในตำแหน่งพันล่ามนา ได้อาสาพระมหาเทวี แสดงการยิงปืนใหญ่ให้ท้าวแม่นคุณตระหนักถึงอานุภาพที่ร้ายแรงของอาวุธดังกล่าว ทำให้ท้าวแม่นคุณจึงยอมออกมา

สวามิภักดิ์ มหาเทวีจึงให้ท้าวแม่นคุณปกครองเมืองแพร่ต่อไป

แม้จะไม่ทราบพระนามและพื้นเพที่แน่ชัด แต่การที่พระเจ้าติโลกราชทรงวางพระทัยให้มหาเทวีแม่ตนเจรจากับท้าวแม่นคุณเพียงลำพัง ถือเป็นพฤติการณ์ผิดวิสัยที่สะท้อนว่า พระนางอาจมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับเครือข่ายอำนาจของเมืองแพร่ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง¹² หรืออาจเกิดจากความเชื่อมั่นในอานุภาพของปืนใหญ่และฝีมือการใช้ปืนของปานสงคราม¹³ เป็นหลักประกันว่าการเจรจากับท้าวแม่นคุณจะเป็นไปได้ด้วยดี

“เจ้ามหาเทวี” พระองค์นี้น่าจะเป็นคนเดียวกับที่ถูกกล่าวถึงใน “จารึกฐานพระพุทธรูปแม่ศรีมหาตา”¹⁴ ซึ่งสร้างประมาณพุทธศตวรรษที่ ๒๐ ข้อความในจารึกมีว่า

“...พระเจ้าแม่ศรีมหาตา ขอปรารถนาเป็นผู้ชายชั่วหน้า จงข้าได้เป็นศิษย์ตนพระศรีอาริยโพธิสัตว์เจ้า แต่ทานข้าทั้งผองแห่งพระองค์เจ้าอยู่หัวทั้งสองกับแม่พระพิลกแลแม่ศรีให้เป็นข้าถือจังหันพระเจ้าสิ้นเบี้ย ๔๔๕๐๐...”¹⁵

“เจ้ามหาเทวี” พระองค์นี้ ถูกกล่าวถึงเพราะทรงเป็นพระราชมารดาของ “แม่พระพิลก” (พระพิลกคือพระเจ้าติโลกราช) เท่านั้น อาจเป็นเพราะพื้นที่ทำจารึกมีจำกัด แต่ในกรณีเอกสารประวัติศาสตร์ซึ่งมีพื้นที่มากพอจะเขียนพระนามของพระนางลงไปได้ ก็เขียนไว้แค่ “มหาเทวีแม่ตน” อาจเป็นเพราะเวลาที่เขียนเอกสารประวัติศาสตร์ตอนนั้น ไม่มีความจำเป็นต้องเอ่ยพระนาม คนในยุคเดียวกันย่อมทราบว่า

เจ้ามหาเทวีพระองค์นี้คือใคร ในขณะที่ผู้คัดลอกและผู้อ่านในยุคต่อมา จะไม่ทราบ

แม้ว่าพระประวัติช่วงต้นของเจ้ามหาเทวีพระองค์นี้จะไม่ชัดเจน แต่เมื่อพิจารณาจากชินกาลมาลีปกรณ์ ที่ระบุว่าหลังจากพระญาสามฝั่งแกนทรงมอบราชสมบัติให้พระเจ้าติโลกราชและเสด็จสวรรคต พระเจ้า

ติโลกราชได้ออกผนวชโดย มอบราชสมบัติให้แก่พระเทวีผู้เป็นพระราชมารดาของพระองค์¹⁶ เป็นผู้ดูแลแทน และ พระราชเทวีผู้เป็นพระราชมารดาของพระองค์สวรรคตในปีที่พระองค์ได้เมืองน่าน¹⁷  เมื่อนำมาเทียบเคียงกับหลักฐานในพื้นเมืองน่าน¹⁸ และพื้นเมืองเชียงใหม่¹⁹ ซึ่งระบุศักราชตรงกันว่าทรงพิชิตเมืองน่านได้ในปีพุทธศักราช ๑๙๙๒ จึงช่วยให้ระบุเวลาสวรรคตของเจ้ามหาเทวีพระองค์นี้ได้ชัดเจน

จึงเป็นไปได้ว่า “เจ้ามหาเทวี” ที่ปรากฏในเอกสารล้านนาก่อนปีพุทธศักราช ๑๙๙๒ จะหมายถึง

พระราชมารดาของพระเจ้าติโลกราช เช่น จารึกเจ้าหมื่นงั่วเชียงของ²⁰ สร้างเมื่อปีพุทธศักราช ๑๙๘๘ กล่าวถึง “สมเด็จมหาราชมหาเทวี” ทรงยินดีกับเจ้าหมื่นงั่วผู้เป็นเจ้าเมืองเชียงของในโอกาสที่สร้างวิหารสำเร็จด้วยดี และทรงอนุญาตให้มหาเถรพุทธคำเพียรเจ้าตั้งอุโบสถ รับสั่งให้ผู้ใดได้มากินเมืองนี้ช่วยรักษาศาสนาพระพุทธเจ้า  

ส่วนจารึกที่ทำขึ้นหลังปีพุทธศักราช ๑๙๙๒ ตัวอย่างเช่น จารึกที่ทำขึ้นในพุทธศักราช ๒๐๑๔ เช่น จารึกเจ้าสี่หมื่นสร้างพระพุทธรูป²¹ จารึกเจ้าหมื่นเลี้ยงมาเป็นเจ้าสี่หมื่น²² จารึกเจ้าสี่หมื่นสร้างพระพุทธรูปและเจ้ามหาราชอุทิศที่นา²³ จารึกทั้งสามหลักกล่าวถึง “เจ้าสี่หมื่นเลี้ยง” ผู้เป็นอาว์

(น้าหรืออา) ในพระเจ้าติโลกราช ซึ่งได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น “เจ้าสี่หมื่น” และได้ครองเมืองพะเยา ซึ่งถือเป็นการมอบยศที่สูงกว่าเจ้าเมืองอื่นในล้านนา ที่มีบรรดาศักดิ์เพียง “เจ้าหมื่น” 

จารึกระบุว่าเจ้าสี่หมื่นได้มาปกครองเมืองพะเยาและได้สร้างพระพุทธรูป โดยมีข้อความสำคัญว่า

“มหาราชะมหาเทวีหยาดน้ำโอยทานให้แก่พระเจ้า” สะท้อนว่าเจ้าสี่หมื่นได้กราบทูลเชิญพระเจ้า

ติโลกราชและมหาเทวี (พระอัครมเหสี) ให้ทรงทราบ และร่วมอนุโมทนาถวายทานแด่พระพุทธรูปที่สร้างขึ้น เมื่อพิจารณาหลักฐานเอกสาร เป็นไปได้ว่าเจ้าสี่หมื่นท่านนี้ก่อนจะมาครองเมืองพะเยา ได้เคยดำรงตำแหน่งเป็นหมื่นลก เจ้าเมืองลำปาง (นคร, ละกอน) มาก่อน แต่เนื่องจากมีความดีความชอบในการช่วยพระเจ้าติโลกราช ในการชิงราชสมบัติจากพระญากือนา และปราบแสนขานขุนนางเมืองเชียงใหม่ที่คิด

ไม่ซื่อ²⁴ ทำให้ได้รับตำแหน่งพิเศษเป็น “หมื่นโลกสามล้าน” เข้ามาอยู่ในราชสำนักเมืองเชียงใหม่ ส่วนเมืองลำปาง พระเจ้าติโลกราชทรงแต่งตั้งหมื่นแก้ว ซึ่งเป็นลูกหมื่นโลกสามล้าน ได้กินเมืองแทนพ่อ มีตำแหน่งเป็น “หมื่นกืย” (บางที่เรียกหมื่นกืยหาญแต่ท้อง)

กรณีของเจ้าสี่หมื่นเลี้ยงจึงสะท้อนถึงความสัมพันธ์เชิงอำนาจที่ใกล้ชิดเป็นพิเศษ ระหว่างเจ้าเมืองพะเยาคนนี้กับสถาบันกษัตริย์และมหาเทวีในขณะนั้น เป็นไปได้หรือไม่ว่า เจ้ามหาเทวี พระองค์นี้เป็นธิดา ซึ่งเป็นลำดับเครือญาติที่ใกล้ชิดที่สุด โดยพระนางเป็นพระราชมารดาในพ่อท้าวบุญเรือง ที่ถูกเนรเทศไปอยู่ที่เมืองน้อย และพระยอดเชียงรายก็มีศักดิ์เป็นหลาน (แผนผังที่ ๒)

แผนผังที่ ๒ ผังเครือญาติฝ่ายเจ้ามหาเทวีที่เข้ามามีอำนาจในราชสำนักล้านนาเชียงใหม่ ทั้งฝ่ายลำปาง สุโขทัย เงี้ยว และฮ่อ สันนิษฐานจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ จากแผนผังความสัมพันธ์นี้ ทำให้เข้าใจเหตุผลที่พระเมืองแก้วกลายเป็นลูกชัง นั่นเพราะเครือญาติข้างแม่ได้แอบใส่ร้ายและลอบปลงพระชนม์พระบิดา โดย: ฉัตรลดา สินธุสอน

พ่อท้าวบุญเรือง: แผนลวงและการกวาดล้างขั้วอำนาจที่ผิดพลาด

แม่ท้าวหอมุก สนมในพระเจ้าติโลกราชกล่าวโทษพ่อท้าวบุญเรือง จนถูกตัดสินโทษเนรเทศไปอยู่ที่

เมืองน้อย (เขตพื้นที่อำนาจพวกเงี้ยว กลุ่มเมืองฝาง หาง สาด จวาด น้อย) เป็นห้วงเวลาเดียวกันกับที่

หมื่นโลกสามล้าน ขุนพลคู่บารมีถูกลดยศเป็นเจ้าสี่หมื่นปกครองเมืองพะเยาปีพุทธศักราช ๒๐๑๔

พื้นเมืองเชียงใหม่กล่าวว่า แม่ท้าวหอมุกกลับ “ลักใจ” (การกระทำโดยพลการ) ฆ่าพ่อท้าวบุญเรือง

หลังจากนั้นเมื่อพระเจ้าติโลกราชทรงพบความจริงว่า พ่อท้าวบุญเรืองไม่ได้ทำความผิด พระเจ้าติโลกราชนำตัวแม่ท้าวหอมุกไปเมืองเงี้ยว พื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่านางตายอยู่ที่เมืองเงี้ยว ประมาณปีพุทธศักราช ๒๐๑๕-๒๐๑๖²⁵

จากห้วงเวลาที่คาบเกี่ยวกัน ทำให้ผู้เขียนมีสมมติฐานว่า แม่ท้าวหอมุกเข้ามายุยงให้สองพ่อลูกเข้าใจผิดกันว่า พ่อท้าวบุญเรืองจะชิงราชสมบัติ พระเจ้าติโลกราชจึงสั่งเนรเทศพ่อท้าวบุญเรือง

สุรศักดิ์ ศรีสำอาง วิเคราะห์ความแม่ท้าวหอมุกน่าจะเป็นชาวไทยใหญ่ เฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี มีความเห็นว่าแม่ท้าวหอมุกน่าจะเป็นสตรีที่ติดตามพระยายุธิษฐิระมาจากสุโขทัย โดยชี้ให้เห็นว่า คำว่าแม่ท้าวไม่เคยปรากฏมาก่อนในเอกสารล้านนา แต่พบมากในเอกสารสุโขทัยและอยุธยา และก่อนการเข้ามาสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าติโลกราช ไม่เคยมีชื่อแม่ท้าวหอมุกมาก่อนหน้าการเดินทางมาถึงของพระยายุธิษฐิระ อย่างไรก็ดี ผู้เขียนคล้อยตามสุรศักดิ์ ศรีสำอาง เนื่องจากเมืองน้อยมีชื่อเป็นเมืองเนรเทศ แทนที่เมืองยวมใต้ เป็นเขตอำนาจของเงี้ยว การนำตัวพ่อท้าวบุญเรืองไปกักตัวไว้ที่เมืองน้อย เนื่องจากพระเจ้าติโลกราชทรง

ไว้วางพระราชหฤทัยว่าแม่ท้าวหอมุกจะไม่ทำอะไรพ่อท้าวบุญเรือง เพราะจากพระราชประวัติช่วงต้นรัชกาล พระเจ้าติโลกราชแม้จะชิงราชสมบัติจากพระญาสามฝั่งแกน แต่พระองค์ก็มิได้ฆ่าผู้ใด นอกจากท้าวซ้อย (ท้าวสิบเจ้าเมืองฝาง) เพราะจะแย่งราชสมบัติไปถวายคืนให้พระราชบิดา ส่วนพ่อท้าวบุญเรืองและหมื่นโลกสามล้าน ที่ผ่านมาก็ได้รบเคียงบ่าเคียงไหล่พระเจ้าติโลกราชมาตลอด นับเป็นขุนพลคู่

พระบารมี และเจ้ามหาเทวีที่เป็นพระราชมารดาพ่อท้าวบุญเรือง ยังเป็นเครือญาติโคตรวงศ์ลาว - เลืองสายสุโขทัยอีกด้วย แต่การส่งพ่อท้าวบุญเรืองไปเมืองน้อย เท่ากับส่งตัวให้พวกเงี้ยวฝ่ายแม่ท้าวหอมุกฆ่า

หากพิจารณาจากมุมมองทางการเมือง การตายของพ่อท้าวบุญเรือง ไม่ได้เป็นเพียงจุดจบของรัชทายาท แต่คือการตัด “ขุนพลแก้ว” ของล้านนาออกไปพร้อมกันในทันทีถึง ๓ คน คือ พ่อท้าวบุญเรือง หมื่นโลกสามล้านถูกลดยศเป็นเจ้าสี่หมื่นแล้วให้ไปปกครองเมืองพะเยา หมื่นกืยหาญแต่ท้องที่อาจถูกลดบทบาทอำนาจทางทหาร และจากสภาพภูมิศาสตร์เมืองนายกับเมืองพะเยา ถูกกีดกันด้วยแนวเทือกเขา นี่คือผลงานการกวาดล้างขั้วอำนาจราชสำนักล้านนา ที่ถูกจัดฉากโดยแม่ท้าวหอมุก เปิดทางให้ขุนนางหัวเมืองเงี้ยวแทรกเข้ามามีอำนาจแทน

การที่แม่ท้าวหอมุกตามเสด็จพระเจ้าติโลกราชไปเมืองเงี้ยวแล้วเสียชีวิต จึงไม่น่าจะเป็นแค่การโดยเสด็จไปประพาสแล้วโชคร้าย เสียชีวิตด้วยเหตุธรรมชาติ แต่อาจเป็นการตัดไม้ข่มนามให้ราชสำนักเงี้ยวเห็นชัดเจนว่า บัดนี้เสี้ยนศึกของเมืองเงี้ยวในราชสำนักล้านนาเชียงใหม่ถูกกำจัดแล้ว และเพื่อรักษา

ภาพลักษณ์ “พระจักรพรรดิราชผู้ทรงธรรม” บันทึกเหตุการณ์ที่เกี่ยวกับเรื่องพ่อท้าวบุญเรืองกับแม่ท้าวหอมุก ได้เลี่ยงที่จะกล่าวถึงเรื่องนี้โดยตรง แต่ร่องรอยในจารึกและการตายปริศนาที่เมืองเงี้ยวของพ่อท้าวบุญเรือง และพฤติการณ์ “ลักใจ” ของแม่ท้าวหอมุก ได้เผยให้เห็นการช่วงชิงอำนาจในราชสำนักที่เข้มข้น

อย่างไรก็ดี พระนามของเจ้ามหาเทวีทั้งสองพระองค์ในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช กลับถูกละเลยที่จะกล่าวถึงไปอย่างน่าเศร้า เมื่อเทียบกับแม่ท้าวหอมุกผู้ลักใจ และการปรามอำนาจขุนนางเมืองเงี้ยว ก็ไม่ได้ผล เพราะถึงแม้ว่าแม่ท้าวหอมุกจะตายไปแล้ว แต่ยังมีนางปงน้อยหรือที่ต่อมาถูกเรียกว่า “พระนางสิริยศวดี-เทวี” ชายาในพระญายอดเชียงราย จากหัวเมืองเงี้ยว ยังประทับอยู่ในราชสำนักเชียงใหม่

เมื่อพระญายอดเชียงรายได้ขึ้นครองราชย์ เอกสารประวัติศาสตร์บันทึกว่า “พระเมืองแก้ว” โอรสเกิดกับนางปงน้อยเป็นลูกชัง ขณะที่ “เพลาสล้าง” ที่มีแม่เป็นฮ่อ (จีน) กลับได้รับความโปรดปรานขึ้นจนเอกสารประวัติศาสตร์ถึงขั้นเขียนตำหนิพระญายอดเชียงรายว่ารักลูกลำเอียง

ภาพที่ ๓ แหล่งโบราณสถานในเมืองน้อย แสดงอิทธิพลศิลปกรรมล้านนา พื้นที่โดยรอบเมืองน้อย เป็นแนวเทือกเขา พื้นที่ราบมีน้อย เป็นเมืองปิด ที่อยู่ในเขตอำนาจของเงี้ยว ที่มา: ภาพเมืองน้อยในเดือนมีนาคม ๒๕๖๙ ได้รับความอนุเคราะห์จาก อาจารย์นุชภางค์ ชุมดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร

สรุป

ท้ายที่สุดแล้ว บทบาทของเจ้ามหาเทวีตั้งแต่ยุคพระญามังรายจนถึงพระเจ้าติโลกราช ได้เปลี่ยนผ่านจากการเป็นเพียง “ตัวแทนเครือญาติ” สู่การเป็น “ผู้กุมชะตากรรมของอาณาจักร” อย่างแท้จริง ที่แม้แต่พม่าผู้ชนะสิบทิศก็ยังต้องยอมรับในอำนาจ และใช้พระบารมีหรือกลไกทางการเมืองของ “มหาเทวี” เพื่อเป็น “ใบเบิกทาง” ในการจัดระเบียบการปกครองท้องถิ่นให้ราบรื่นสืบไป ดังปรากฏกรณีของพระนาง

วิสุทธิเทวี แห่งเมืองเชียงใหม่ และนางฟ้ากาเผือกแห่งเมืองเชียงแสน

บทความที่เกี่ยวข้อง

• บทบาทโคตรวงศ์ “เลือง” “ลาว” “กาว” และ “เขม”: ต่อดินแดนอยุธยา สุโขทัย ล้านนา

• โคตรวงศ์ลาวกับบทบาทเครือญาติฝ่ายมารดา: ในการเมืองล้านนาโบราณ

---

¹พระญายอดเชียงราย ครองราชสมบัติเมื่อปีพุทธศักราช ๒๐๓๑ ก่อนที่จะถูกถอดจากราชสมบัติ และเนรเทศไปอยู่เมืองน้อย ในช่วงปีพุทธศักราช ๒๐๓๙–๒๐๔๙ สิ้นพระชนม์ที่เมืองน้อย ปัจจุบัน เชื่อว่าเป็นเมืองโบราณในพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน

²พระรัตนปัญญาเถระ, ชินกาลมาลีปกรณ์, แปลโดย ร.ต.ท.แสง มนวิทูร. (กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร จัดพิมพ์เนื่องในการบูรณะโบราณสถาน อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย, ๒๕๐๑) ๑๕๑. แม้ชินกาลมาลีปกรณ์จะเขียนไว้ชัดเจน แต่ยังมีนักวิชาการบางท่านมีความเห็นว่า พระเมืองแก้วเป็นพี่น้องกับพระเมืองเกษเกล้า

³ปริศนาโบราณคดี: ใครคือ “มหาเทวีแม่ลูกสอง” ผู้มิใช่ “มหาเทวีสองแม่ลูก” โดย เพ็ญสุภา สุขคตะ. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ ๒๗ เมษายน ๒๕๖๙, จาก: https://www.matichon.co.th/weekly/history-culture/article_23822  

⁴เรื่องเดียวกัน   

⁵พระญาผายู ครองราชย์ช่วงปีพุทธศักราช ๑๘๗๙-๑๘๙๘ พระญากือนา ครองราชสมบัติช่วงปีพุทธศักราช ๑๘๙๘-๑๙๒๘

⁶ผู้เขียนเชื่อในแนวทางที่สอง แม้ปัจจุบันจะยังไม่พบหลักฐานการบูรณะเจดีย์พระธาตุหริภุญไชยในสมัยพระญากือนา อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ในบทความเรื่อง “โคตรวงศ์ลาวกับบทบาทเครือญาติฝ่ายมารดา: ในการเมืองล้านนาโบราณ” เว็บไซต์สยามเทศะ โดยมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์  

⁷สุรศักดิ์ ศรีสำอาง, ล้านนา - สุโขทัย จารึก: สารัตถะทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ (กรุงเทพฯ: บริษัทรุ่งศิลป์การพิมพ์ (๑๙๗๗) จำกัด, ๒๕๕๓) ๑๓๐-๑๕๐. 

⁸เพ็ญสุภา สุขคตะ, เรื่องเดียวกัน   

⁹เรื่องเดียวกัน   

¹⁰พระเจ้าติโลกราช ครองราชย์ช่วงปีพุทธศักราช ๑๙๕๒-๒๐๓๐

¹¹อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และ เดวิ เค. วัยอาจ, ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ (เชียงใหม่: สำนักพิมพ์ตรัสวิน (ซิลค์เวอร์บุคส์), ๒๕๔๓) ๘๔.

¹²สุรศักดิ์ ศรีสำอาง, จารึก: สารัตถะทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ (กรุงเทพฯ: รุ่งศิลป์การพิมพ์, ๒๕๔๓) ๑๗.

¹³ชาวแกวที่มารับราชการในราชสำนักเมืองเชียงใหม่ รู้วิธียิงปีนใหญ่ แสดงว่าการรบในล้านนารู้จักใช้ปืนใหญ่ก่อนการเข้ามาของทหารรับจ้าง ชาวฮอลันดา ในกรุงศรีอยุธยา

¹⁴สุรศักดิ์ ศรีสำอาง, เรื่องเดิม, ๑๐ - ๖๑.

¹⁵ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน): จารึกฐานพระพุทธรูปแม่ศรีมหาตา. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ ๓๑ มีนาคม ๒๕๖๙, จาก: https://db.sac.or.th/inscriptions/uploads/images/201507291337298wHE.jpg

¹⁶พระรัตนปัญญาเถระ, เรื่องเดิม, ๑๒๕.

¹⁷เรื่องเดียวกัน, ๑๒๖.

¹⁸นิธิ เอียวศรีวงศ์, บรรณาธิการ, พื้นเมืองน่านฉบับวัดพระเกิด, สรัสวดี อ๋องสกุล, ปริวรรต (กรุงเทพฯ: อมรินทร์วิชาการ, ๒๕๓๙) ๑๕.

¹⁹อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และ เดวิ เค. วัยอาจ, ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ (เชียงใหม่: สำนักพิมพ์ตรัสวิน (ซิลค์เวอร์บุคส์), ๒๕๔๓) ๘๕-๘๖.

²⁰ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน): จารึกเจ้าหมื่นงั่วเชียงของ. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ ๓๐ มีนาคม ๒๕๖๙, จาก: https://db.sac.or.th/inscriptions/uploads/images/chm3-muen-ngua-chiang-khong-n-800.jpg 

²¹ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน): จารึกเจ้าสี่หมื่นสร้างพระพุทธรูป. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ ๓๐ มีนาคม ๒๕๖๙, จาก: : https://db.sac.or.th/inscriptions/uploads/images/PY_44_side_1_photo_1-pro-800.jpg 

²²ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน): จารึกเจ้าหมื่นเลี้ยงมาเป็นเจ้าสี่หมื่น. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ ๓๐ มีนาคม ๒๕๖๙, จาก: https://db.sac.or.th/inscriptions/assets/website/images/images-caption-linkbottom.png

²³ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน): จารึกเจ้าหมื่นสร้างพระพุทธรูปและเจ้ามหาราชอุทิศที่นา. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ ๓๐ มีนาคม ๒๕๖๙, จาก: ttps://db.sac.or.th/inscriptions/uploads/images/PY_44_side 1photo_1-pro-800.jpg

²⁴ตำแหน่งของแสนขานผู้นี้ เริ่มจากสามเด็กย้อยได้รับความโปรดปรานจากพระญาสามฝั่งแกน ให้ทานข้าวจากสำรับของพระองค์ ได้เลื่อนเป็นแสนขาน (กินพันนาขาน) เมื่อช่วยพระเจ้าติโลกราชชิงราชสมบัติจากพระญาสามฝั่งแกน ถูกลดยศเป็นหมื่นทวน (กินพันนาทวน บ้านหนองหล่ม และเชียงแสน) เพราะคิดจะชิงราชสมบัติจากพระเจ้าติโลกราช แต่ถูกหมื่นลกเมืองลำปางปราบ

²⁵อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว, เรื่องเดิม, ๑๐๑.

หนังสืออ้างอิง

คณะอนุกรรมการตรวจสอบและชำระตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่.  ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับ เชียงใหม่ ๗๐๐ ปี. เชียงใหม่: ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ และศูนย์ศิลปวัฒนธรรม สถาบันราชภัฏเชียงใหม่, ๒๕๓๘.

คุรุสภา, องค์การค้า. ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๓๔ (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๑ (ต่อ)-๖๒).  พระนคร: โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๑๒.

พระรัตนปัญญาเถระ. ชินกาลมาลีปกรณ์. ร.ต.ท.แสง มนวิทูร, แปล. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากรจัดพิมพ์เนื่องในการบูรณะโบราณสถาน อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย. ๒๕๐๑.

สุรศักดิ์ ศรีสำอาง. จารึก: สารัตถะทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ: รุ่งศิลป์การพิมพ์. ๒๕๔๓.

อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และ เดวิ เค. วัยอาจ. ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่. เชียงใหม่: สำนักพิมพ์ตรัสวิน (ซิลค์เวอร์บุคส์). ๒๕๔๓.

นิธิ เอียวศรีวงศ์. บรรณาธิการ. พื้นเมืองน่านฉบับวัดพระเกิด. สรัสวดี อ๋องสกุล. ปริวรรต. กรุงเทพฯ: อมรินทร์วิชาการ. ๒๕๓๙.